'Nhận diện' bản sắc văn hóa Việt Nam qua quy hoạch - kiến trúc

Bài toán ấy thực chất không dừng ở việc tìm kiếm những hình thức kiến trúc mang dáng vẻ "thuần Việt Nam". Ở tầng sâu hơn, đó là câu chuyện nhận diện những giá trị đã định hình cách người Việt Nam tổ chức không gian sống qua nhiều thế hệ, từ mối quan hệ với tự nhiên, cấu trúc cộng đồng đến khả năng tiếp nhận và chuyển hóa những ảnh hưởng từ bên ngoài. Vì vậy, những phân tích tại Hội thảo Quy hoạch đô thị - nông thôn Việt Nam gắn với bản sắc văn hóa thuần Việt trong kỷ nguyên mới (tổ chức tại Hà Nội vừa qua) đã gợi mở nhiều cách nhìn về các giá trị này, cũng như khả năng tiếp tục phát huy chúng trong quy hoạch - kiến trúc đương đại.

Bản sắc giữa xu hướng "đồng nhất hóa"

Lấy ví dụ từ những đô thị nổi tiếng như Paris, Kyoto hoặc Barcelona, TS Nguyễn Quang, nguyên Giám đốc UN-Habitat Việt Nam, đưa ra một nhận xét: "Điểm chung của những thành phố này không nằm ở việc sở hữu những công trình cao nhất hoặc hiện đại nhất, mà ở khả năng gìn giữ và phát huy bản sắc riêng trong quá trình phát triển".

Theo ông, điều này càng đáng lưu ý trong bối cảnh xu hướng "đồng nhất hóa không gian phát triển" đang trở thành một thách thức chung trên thế giới - khi nhiều khu đô thị mới và khu dân cư được xây dựng theo những mô hình tương tự nhau, ngày càng ít phản ánh đặc điểm lịch sử, văn hóa và điều kiện tự nhiên của từng địa phương. Và thực tế, dù có những thành tựu đáng ghi nhận, Việt Nam cũng bị ảnh hưởng bởi xu hướng này.

Kiến trúc "thượng gia, hạ môn" của cổng làng Ước Lễ vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn sau hàng trăm năm, trở thành dấu ấn tiêu biểu của kiến trúc làng cổ Hà Nội. Ảnh: Vũ Quang

Nhận định của TS Quang cũng được nhiều chuyên gia chia sẻ từ góc độ kiến trúc và quy hoạch. Như phân tích, điều này đến từ một nguyên nhân đáng chú ý: Trong quá trình phát triển, không ít địa phương vẫn có xu hướng tham chiếu, thậm chí sao chép những mô hình quy hoạch và kiến trúc phổ biến trên thế giới mà chưa tính đầy đủ đến điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa và cấu trúc xã hội đặc thù.

Để rồi, khi kiến trúc và quy hoạch thiếu sự gắn kết với bối cảnh địa phương, bên cạnh việc mất đi đặc điểm riêng về hình thức, những yếu tố như ký ức đô thị, tính liên tục của không gian văn hóa, hoặc mối quan hệ giữa cộng đồng với nơi chốn đặc thù, cũng có nguy cơ phai nhạt.

Do vậy, gìn giữ và phát huy bản sắc cần trở thành một nội dung quan trọng trong quy hoạch, phát triển đô thị và xây dựng nông thôn mới tại Việt Nam trong bối cảnh chúng ta đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Tuy nhiên, câu hỏi tiếp theo cũng được đặt ra: Bản sắc hoặc "thuần Việt Nam" nên được hiểu như thế nào? Theo các chuyên gia, lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc cho thấy bản sắc Việt Nam vốn là kết quả của một quá trình giao lưu, tiếp biến và sáng tạo diễn ra liên tục qua nhiều thế kỷ. Nên điều làm nên bản sắc Việt Nam không nằm ở sự "khước từ" các giá trị bên ngoài mà ở khả năng tiếp nhận, chọn lọc và chuyển hóa những gì phù hợp thành các giá trị mang dấu ấn Việt Nam.

TS Trương Văn Quảng (Phó Tổng Thư ký Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam) nhấn mạnh rằng mô hình quy hoạch đô thị - nông thôn thuần Việt Nam "không phải một mô hình theo nghĩa biệt lập, mà là một mô hình Việt Nam hóa tinh hoa toàn cầu và toàn cầu hóa các giá trị Việt Nam".

Bản sắc không nằm ở một công trình

Nếu "thuần Việt Nam" không đồng nghĩa với sự khép kín hoặc biệt lập, vậy đâu là những giá trị cốt lõi tạo nên bản sắc Việt Nam trong quy hoạch - kiến trúc? Vẫn theo TS Trương Văn Quảng, những giá trị ấy không hình thành một cách ngẫu nhiên mà được bồi đắp từ chính điều kiện tự nhiên, lịch sử và cấu trúc cư trú của đất nước. Tại đó, nền văn minh lúa nước, hệ thống sông ngòi và biển đảo, mạng lưới làng xã bền vững cùng sự đa dạng về địa hình, khí hậu và văn hóa vùng miền đã tạo nên những nguyên lý riêng trong cách người Việt Nam tổ chức không gian sống suốt nhiều thế kỷ.

Như phân tích của chuyên gia này, đầu tiên phải nhắc tới nguyên lý thích ứng với tự nhiên. Với đường bờ biển dài, mạng lưới sông ngòi dày đặc và nhiều vùng châu thổ lớn, lịch sử phát triển của Việt Nam luôn gắn với quá trình thích nghi, khai thác và chung sống với nước. Từ đó, nước cần được nhìn nhận như một cấu trúc nền tảng trong tổ chức không gian phát triển, thay vì chỉ đơn thuần là một yếu tố cảnh quan. Cách tiếp cận này cũng đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy "chinh phục thiên nhiên" sang thích ứng và đồng hành cùng tự nhiên, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang tác động ngày càng rõ tới các đô thị ven biển, ven sông và vùng châu thổ.

Quang cảnh hội thảo “Quy hoạch đô thị - nông thôn Việt Nam gắn với bản sắc văn hóa thuần Việt trong kỷ nguyên mới”. Ảnh: HKTSVN

Một nguyên lý khác cũng được TS Trương Văn Quảng nhắc tới là tính cộng đồng được hình thành từ cấu trúc làng xã - nơi lưu giữ tri thức bản địa, các giá trị văn hóa và phương thức tổ chức đời sống qua nhiều thế hệ. Cùng với đó, sự khác biệt về địa hình, khí hậu, lịch sử và văn hóa giữa các vùng miền cũng đòi hỏi quy hoạch phải tôn trọng đặc trưng của từng địa phương, thay vì áp dụng một mô hình phát triển đồng nhất.

Ở góc độ rộng hơn, như phân tích của TS Nguyễn Quang, những nguyên lý này cho thấy bản sắc của người Việt Nam trong cách ứng xử với thiên nhiên, cộng đồng hoặc gia đình. Tại đó, tinh thần cộng đồng, văn hóa làng xã, đạo lý gia đình, lối sống hài hòa với thiên nhiên, tính nhân văn cùng khả năng tiếp biến và sáng tạo văn hóa chính là "phần hồn" tạo nên sức sống của dân tộc. Bởi thế, trong lĩnh vực quy hoạch và phát triển không gian, bản sắc văn hóa không chỉ hiện diện trong các di tích lịch sử hoặc công trình kiến trúc. Nó còn được lưu giữ trong cấu trúc làng xã, hệ thống sông hồ, không gian công cộng, các làng nghề truyền thống, mạng lưới phố nghề, các khu dân cư lịch sử và cả những phương thức sinh kế gắn bó với điều kiện tự nhiên của từng vùng đất.

Từ cách tiếp cận ấy, TS Nguyễn Quang lưu ý một vấn đề thường ít được tính đến trong quá trình tái thiết và phát triển đô thị: Nguy cơ "đứt gãy cộng đồng". Cụ thể, trong nhiều dự án chỉnh trang hoặc tái thiết đô thị, sự quan tâm thường tập trung vào giá trị tài sản và việc bố trí nơi ở mới. Trong khi đó, một cộng đồng còn được gắn kết bởi quan hệ xã hội, sinh kế, tập quán, ký ức và những thực hành văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Khi cộng đồng bị phân tán, những giá trị này có thể mất đi ngay cả khi một số công trình vật thể vẫn được bảo tồn.

Cũng từ thực tế đó, bài toán gìn giữ bản sắc ngày càng chịu sức ép từ giá trị kinh tế của đất đai và quá trình phát triển bất động sản. Theo phân tích của các chuyên gia, nếu lợi ích kinh tế ngắn hạn được đặt cao hơn những giá trị văn hóa, xã hội và sinh thái lâu dài, các không gian gắn với ký ức cộng đồng, sinh kế truyền thống hoặc đặc trưng cảnh quan rất dễ bị thu hẹp hoặc thay thế. Vì vậy, bảo tồn bản sắc không thể tách khỏi câu chuyện cân bằng lợi ích và duy trì sự tiếp nối của đời sống cộng đồng trong quá trình phát triển.

"Nói cách khác, bản sắc văn hóa không tồn tại trong từng công trình riêng lẻ mà nằm trong mối quan hệ hữu cơ giữa con người, không gian, cảnh quan, sinh kế, ký ức và đời sống cộng đồng" - TS Nguyễn Quang khẳng định - "Và bảo tồn bản sắc không thể chỉ dừng ở việc gìn giữ các công trình vật thể mà cần hướng tới bảo vệ toàn bộ "hệ sinh thái văn hóa sống" đã được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế hệ".