Nhận diện không gian và giải pháp bảo tồn Phật viện Đồng Dương

Đi thực tế tại Di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương. Ảnh: ĐÌNH HIỆP

Hôm nay 15/5, Hội thảo quốc gia Nghiên cứu Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương do UBND thành phố Đà Nẵng tổ chức, thu hút sự tham gia của đông đảo các nhà nghiên cứu.

Hệ thống hóa không gian di tích

Các giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, kiến trúc, điêu khắc của Phật viện Đồng Dương từ lâu đã được nhận chân. Trước thực trạng của phế tích hiện tại, một trong những nhiệm vụ cấp thiết mang tính nền tảng là xác định lại ranh giới không gian bảo vệ di tích trên cơ sở các dữ liệu khảo cổ học và khảo sát thực địa.

Cần tổ chức một đợt khảo sát tổng thể, hướng tới việc khoanh định hệ thống không gian di tích theo cấu trúc ba cấp độ, bao gồm vùng lõi, vùng đệm và vùng chuyển tiếp. Việc cắm mốc ranh giới ngoài thực địa và công khai thông tin cho cộng đồng địa phương góp phần nâng cao tính minh bạch và đồng thuận xã hội trong công tác bảo tồn.

Trong lĩnh vực nghiên cứu, với điều kiện địa tầng phức tạp và tiềm ẩn nhiều rủi ro, đặc biệt là các di tồn hậu chiến, việc ưu tiên các phương pháp khảo sát không xâm lấn như đo vẽ địa hình, phân tích địa vật lý và viễn thám là phù hợp. Trên cơ sở đó, các cuộc khai quật thăm dò quy mô nhỏ có thể được triển khai tại những khu vực có tiềm năng cao như Rừng Thành và Ao Vuông nhằm làm rõ cấu trúc đô thị Indrapura. Xây dựng một hệ thống bản đồ tổng thể di tích, tích hợp các dữ liệu khảo cổ và không gian, sẽ tạo nền tảng khoa học quan trọng cho công tác quy hoạch và quản lý lâu dài.

Công tác khảo cổ, thám sát và di dời 11 hộ dân trong vùng lõi di tích Phật viện Đồng Dương nằm trong danh mục dự án đầu tư khi xuất hiện nguồn. Ảnh: Quốc Tuấn

Đối với công tác bảo tồn vật chất, cần xác định rõ nguyên tắc tiếp cận phù hợp với đặc thù của Đồng Dương. Định hướng phù hợp là bảo tồn theo nguyên tắc giữ nguyên trạng, kết hợp với các biện pháp gia cố tối thiểu nhằm ổn định cấu trúc hiện có và hạn chế tác động của các yếu tố tự nhiên. Việc sử dụng thảm thực vật phù hợp để chống xói mòn, đồng thời kiểm soát sự phát triển của các loại cây có hệ rễ gây hại, là giải pháp có tính khả thi cao trong điều kiện khí hậu khu vực.

Bên cạnh bảo tồn, việc phát huy giá trị di sản cần được triển khai thận trọng, tránh xu hướng khai thác du lịch ồ ạt. Có thể xây dựng các tuyến tham quan quy mô nhỏ, kết nối một số điểm tiêu biểu như khu Phật viện, Ao Vuông và các phế tích lân cận, kết hợp với hệ thống bảng thông tin và sơ đồ giới thiệu đơn giản.

Ứng dụng công nghệ số như một giải pháp hiệu quả để tái hiện và truyền tải giá trị di sản. Việc xây dựng các mô hình phục dựng ba chiều, hệ thống tư liệu hình ảnh và nền tảng thuyết minh số vừa giúp người xem hình dung rõ hơn về không gian lịch sử vừa góp phần giảm thiểu tác động trực tiếp lên di tích. Đồng thời, việc tích hợp các công cụ số vào hệ thống du lịch thông minh của địa phương sẽ mở ra khả năng kết nối rộng hơn giữa di sản với công chúng.

Để thực thi được nguyên tắc “bảo tồn nguyên trạng” hay “khoanh vùng chính xác” trong bối cảnh địa tầng xáo trộn và còn nhiều bom mìn, hệ thống giải pháp công nghệ (LiDAR, GPR) chính là tiền đề cốt lõi.

Mặt bằng tổng thể Phật viện Đồng Dương. (Nguồn: Parmentier, 1909)

Khảo cổ học không xâm lấn

Trong điều kiện địa tầng phức tạp, mức độ phá hủy cao và sự hiện diện của các yếu tố nguy cơ như di tồn hậu chiến, việc áp dụng các phương pháp khảo cổ học không xâm lấn cần được xem như một chiến lược tiếp cận chủ đạo đối với Đồng Dương.

Trước hết, công nghệ LiDAR (Light Detection and Ranging) có ý nghĩa đặc biệt trong việc tái hiện cấu trúc địa hình vi mô và nhận diện các dấu vết kiến trúc bị che lấp dưới tán rừng. Nhiều nghiên cứu đã chứng minh khả năng của LiDAR trong việc phát hiện các hệ thống đô thị cổ quy mô lớn tại các khu vực nhiệt đới, nơi mà khảo sát truyền thống gặp nhiều hạn chế do lớp phủ thực vật dày. Bằng cách loại bỏ lớp phủ thực vật để tạo mô hình địa hình số (DTM), LiDAR cho phép nhận diện các dị thường hình thái như nền móng kiến trúc, tường bao, hào lũy và các tuyến giao thông cổ với độ chính xác cao.

Trong bối cảnh Đồng Dương, việc ứng dụng LiDAR không chỉ nhằm phát hiện các phế tích phân tán mà còn có ý nghĩa trong việc tái cấu trúc logic không gian của toàn bộ đô thị Indrapura. Phân tích dữ liệu địa hình vi mô có thể góp phần kiểm chứng các giả thuyết về trục nghi lễ, mối liên kết giữa các khu chức năng, cũng như vai trò của các yếu tố tự nhiên trong tổ chức không gian đô thị. Cách tiếp cận này tương đồng với các nghiên cứu tại khu vực Angkor, nơi LiDAR đã làm thay đổi căn bản nhận thức về quy mô và cấu trúc đô thị cổ.

Bản đồ các địa điểm Bảo tàng Quảng Nam (nay là Bảo tàng Đà Nẵng – Cơ sở 2) đã tiến hành khảo sát tại Đồng Dương năm 2023

Bên cạnh đó, radar xuyên đất (Ground Penetrating Radar – GPR) là một trong những công cụ hiệu quả nhất để khảo sát cấu trúc ngầm trong phạm vi cục bộ. GPR hoạt động dựa trên nguyên lý phản xạ sóng điện từ tại các ranh giới vật liệu có hằng số điện môi khác nhau, cho phép phát hiện các cấu trúc bị chôn vùi như nền móng, tường gạch hoặc các hố kiến trúc. Trong trường hợp Đồng Dương, nơi các công trình chủ yếu được xây dựng bằng gạch nung, sự khác biệt giữa vật liệu kiến trúc và đất nền tạo điều kiện thuận lợi cho việc nhận diện các dị thường dưới bề mặt.

Một phương pháp bổ trợ quan trọng khác là đo từ kế (magnetometry), đặc biệt hiệu quả trong việc phát hiện các cấu trúc liên quan đến vật liệu bị nung nhiệt như gạch hoặc lò sản xuất. Trong bối cảnh Đồng Dương, nơi vật liệu gạch đóng vai trò chủ đạo, từ kế có thể hỗ trợ nhận diện nhanh các khu vực có dấu vết kiến trúc, ngay cả khi chúng đã bị vùi lấp hoàn toàn.

Từ góc độ ứng dụng, khảo cổ học không xâm lấn có ý nghĩa thực tiễn trong việc giảm thiểu tác động đến di tích và hạn chế xung đột với cộng đồng địa phương. Đặc biệt trong các khu vực có nguy cơ bom mìn hoặc nằm xen kẽ với đất sản xuất, các phương pháp này cho phép tiếp cận di sản một cách an toàn và bền vững hơn. Đồng thời, dữ liệu thu thập được có thể được chuyển hóa thành các sản phẩm trực quan như bản đồ số, mô hình 3D, phục vụ cả nghiên cứu, quản lý và truyền thông di sản.

Như vậy, bên cạnh việc triển khai thăm dò, khai quật khảo cổ, việc triển khai các công nghệ như LiDAR, GPR và từ kế trong nghiên cứu Đồng Dương cũng cần được đặt trong một chiến lược tổng thể, trong đó khảo cổ học không xâm lấn đóng vai trò là trục phương pháp luận trung tâm.

Di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương hiện tại. Ảnh: VĨNH LỘC

Trên cơ sở tổng hợp tư liệu lịch sử, dữ liệu khảo cổ học và phân tích không gian cho thấy Phật viện Đồng Dương cần được nhìn nhận trong một chỉnh thể rộng hơn, thay vì chỉ là một di tích kiến trúc đơn lẻ. Việc tái định vị này cho phép nhận diện rõ hơn mối quan hệ giữa các thành phần không gian như trung tâm nghi lễ, khu hành chính, hệ thống thủy lợi và mạng lưới di tích vệ tinh, qua đó làm sáng tỏ tính tổ chức và logic quy hoạch của đô thị Champa trong giai đoạn thế kỷ 9, 10.

Định hướng quy hoạch và bảo tồn theo hướng tích hợp, gắn với tiếp cận cảnh quan và phù hợp với hành lang pháp lý hiện hành, đặc biệt là Luật Di sản văn hóa năm 2024 và Nghị định số 208/2025/NĐ-CP.

Nhìn chung, việc nghiên cứu Đồng Dương theo hướng tiếp cận cảnh quan không chỉ góp phần làm rõ hơn cấu trúc đô thị cổ Indrapura, mà còn đặt ra một cách tiếp cận phù hợp hơn đối với các di sản khảo cổ có quy mô lớn và mức độ bảo tồn hạn chế. Trong bối cảnh phát triển hiện nay, việc kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, quy hoạch không gian và quản lý di sản theo hướng tích hợp là cơ sở quan trọng để bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách bền vững.