Nhận diện những 'gai góc' trong quan hệ Mỹ-Trung

Cả mới lẫn cũ

Cuộc xung đột giữa Mỹ/Israel và Iran bắt đầu từ cuối tháng 2 đã dẫn đến những tác động to lớn đối với tình hình thế giới, là vấn đề mới nhất hiện nay thể hiện sự khác biệt trong lập trường của hai bên Mỹ-Trung.

Trước việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz – tuyến hàng hải huyết mạch cho 20% lượng dầu toàn cầu, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng Trung Quốc - quốc gia nhập khẩu phần lớn dầu qua eo biển Hormuz - cần tham gia bảo vệ tuyến hàng hải này.

Ông Trump cho rằng nếu chờ đến lúc gặp mặt tại Bắc Kinh mới bàn về vấn đề eo biển Hormuz thì đã quá muộn. Washington nhấn mạnh rằng Bắc Kinh phải có trách nhiệm thực chất trong việc khơi thông tuyến hàng hải này. Mỹ muốn Trung Quốc sử dụng ảnh hưởng kinh tế và chính trị đối với Iran để buộc Tehran chấm dứt việc phong tỏa, hoặc ít nhất là Trung Quốc cần tham gia vào một liên minh hộ tống tàu thuyền đa quốc gia qua eo biển này.

Trong khi đó, trước tình hình cuộc xung đột leo thang, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị khẳng định Trung Quốc luôn giữ lập trường khách quan, công bằng, đó là phải nhanh chóng chấm dứt xung đột.

Tại cuộc họp báo về vấn đề đối ngoại vào sáng ngày 8/3 trong khuôn khổ Kỳ họp Lưỡng hội hằng năm, Ngoại trưởng Vương Nghị cho rằng cần kiên trì 5 nguyên tắc cơ bản để giải quyết vấn đề, trong đó chủ quyền, an ninh và toàn vẹn lãnh thổ của Iran và các quốc gia vùng Vịnh phải được tôn trọng tuyệt đối; công việc của Trung Đông phải do các nước trong khu vực tự quyết, thông qua đối thoại bình đẳng để giải quyết bất đồng, hướng tới an ninh chung. Trung Quốc kêu gọi các cường quốc hành động đúng đắn và đóng góp tích cực cho hòa bình, phát triển ở Trung Đông.

Nếu như cuộc xung đột Trung Đông đang là vấn đề nóng nhất, thì những mâu thuẫn trong quan hệ kinh tế, thương mại Mỹ-Trung tiếp tục là chủ đề chính trong quan hệ hai nước những năm gần đây.

Tháng 10/2025, bên lề hội nghị thượng đỉnh APEC tại Busan, Hàn Quốc, hai nhà lãnh đạo Mỹ-Trung đã đạt được thỏa thuận đình chiến thương mại kéo dài một năm. Tuy nhiên, thỏa thuận này đang lung lay. Tranh chấp thương mại và thuế quan giữa Mỹ và Trung Quốc dường như đang ở trong một vòng xoáy "vừa đàm phán, vừa leo thang" phức tạp.

Mặc dù hai bên đã nỗ lực đối thoại tại Paris để chuẩn bị cho thượng đỉnh cuối tháng 3, nhưng các hành động thực tế lại cho thấy sự đối đầu không hề hạ nhiệt. Mỹ vừa kích hoạt lại các cuộc điều tra thương mại mới. Mức thuế 10% toàn cầu hiện nay dự kiến sẽ tăng lên 15%, gây áp lực trực tiếp lên cuộc gặp thượng đỉnh dự kiến tại Bắc Kinh.

Mỹ yêu cầu Trung Quốc thực hiện cam kết mua số lượng lớn đậu tương, máy bay phản lực Boeing và đảm bảo cung ứng đất hiếm ổn định. Mỹ cũng mở rộng điều tra dư thừa năng lực sản xuất của Trung Quốc sang cả các bên thứ ba (các nước EU và 60 nền kinh tế khác), khiến chuỗi cung ứng toàn cầu đứng trước nguy cơ đứt gãy mới. Phản ứng lại, Trung Quốc cho biết sẵn sàng xem xét mua thêm nông sản nhưng yêu cầu Mỹ phải dỡ bỏ các cuộc điều tra thương mại mới theo Mục 301 và ngừng áp mức thuế toàn cầu 10-15%.

Bên cạnh thương mại và thuế quan, sự cạnh tranh về công nghệ và nguồn khoáng sản chiến lược giữa hai nước cũng hết sức quyết liệt. Cuộc cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc về công nghệ và đất hiếm đã không còn là những tranh chấp đơn thuần mà đã trở thành một cuộc cạnh tranh tài nguyên và công nghệ tổng lực, phục vụ trực tiếp cho mục tiêu an ninh quốc gia. Sự kết hợp giữa tài nguyên (đất hiếm) và công nghệ (AI/Bán dẫn) đã trở thành "cặp bài trùng" trong cuộc mặc cả giữa ông Trump và ông Tập Cận Bình. Kết quả của hội nghị thượng đỉnh dự kiến sắp tới có thể sẽ quyết định liệu thế giới sẽ bước vào một thời kỳ "bình thường mới" hay sẽ dẫn tới những gián đoạn khó tránh khỏi của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vấn đề không mới nhưng lại là vấn đề nổi cộm nhất trong quan hệ Mỹ-Trung, không thể không nhắc tới, đó là vấn đề Đài Loan (Trung Quốc), "lằn ranh đỏ" nhạy cảm nhất trong quan hệ giữa hai cường quốc lớn nhất thế giới hiện nay.

Chuyến thăm có thể bị trì hoãn

Cũng cần kể đến việc Tổng thống Trump dự kiến thực hiện chuyến thăm với lịch trình rút gọn chỉ ở Bắc Kinh cùng với lệnh trừng phạt của Trung Quốc nhắm vào Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đang tạo ra một bối cảnh ngoại giao không mấy suôn sẻ trước chuyến thăm dự kiến của Tổng thống Trump.

Việc ông Marco Rubio giữ cương vị Ngoại trưởng Mỹ trong khi vẫn nằm trong danh sách trừng phạt của Trung Quốc từ năm 2020 là một tình huống khó xử cho cả hai bên.

Theo thông lệ, nếu chuyến thăm diễn ra, Ngoại trưởng là người tháp tùng Tổng thống và thực hiện các cuộc hội đàm cấp tương đương. Việc Bắc Kinh chưa chính thức gỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với ông Rubio khiến chuyến thăm có thể đứng trước nguy cơ khủng hoảng về nghi thức ngay từ khi chưa bắt đầu.

Bên cạnh đó, có thể thấy rằng việc ông Trump dự kiến chỉ lưu lại Bắc Kinh phản ánh phong cách ngoại giao rất đặc trưng của chính quyền Tổng thống Trump, đó là tập trung tối đa vào việc đạt được các thỏa thuận quan trọng. Nếu không có những cam kết thực chất về an ninh năng lượng, thương mại và thuế quan, Mỹ sẵn sàng kết thúc chuyến thăm sớm hơn dự kiến.

Ngày 17/3, Tổng thống Trump cho biết ông sẽ hoãn chuyến đi tới Trung Quốc “khoảng 5 hoặc 6 tuần”, chính thức lùi hội nghị thượng đỉnh quan trọng này sang thời điểm muộn hơn, sau khi các quan chức trong chính quyền để ngỏ khả năng trì hoãn chuyến đi trong bối cảnh Nhà Trắng tập trung vào cuộc xung đột với Iran.

Tổng thống Mỹ khẳng định vẫn duy trì "mối quan hệ rất tốt" với Trung Quốc và việc hoãn chuyến thăm không phải là một nước cờ chiến thuật.

Việc trì hoãn chuyến thăm có thể phản ánh những vấn đề, chương trình nghị sự bận rộn trong nội bộ mỗi bên, nhưng cũng có thể phản ánh những gai góc trong quan hệ hai nước chưa được xử lý và đạt được thỏa thuận đảm bảo thành công cho cuộc gặp. Đây là những vấn đề nan giải mà việc giải quyết chúng hoặc sẽ là bước đột phá đem lại sự ổn định, tiến bộ, hoặc sẽ tiếp tục là điểm nghẽn, gây căng thẳng cho quan hệ Mỹ-Trung trong thời gian tới.

Minh Đức