Nhân lực chất lượng cao: Cần hệ sinh thái để phát huy

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo: Mục tiêu quan trọng là bảo đảm việc phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng hiệu quả nhân tài sau đào tạo - Ảnh: VGP/Thu Trang

Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, đặc biệt là sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo, nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn vẫn là bài toán lớn, đòi hỏi những thay đổi đồng bộ từ chính sách đến nhà trường và doanh nghiệp.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo – Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT) cho biết, chủ trương thu hút, bồi dưỡng và trọng dụng nhân tài đang được triển khai theo hướng đồng bộ, từ định hướng chính sách đến tổ chức đào tạo và cơ chế sử dụng sau tốt nghiệp.

Ở bậc đại học và sau đại học, Bộ GD&ĐT đã xây dựng các đề án đào tạo nhóm ngành tài năng, kỹ sư tài năng, cử nhân tài năng trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và STEM. Đây được xem là hướng đi nhằm hình thành lực lượng nhân lực chất lượng cao ngay từ trong quá trình đào tạo, thay vì chỉ sàng lọc ở đầu ra.

Cùng với đó, chính sách hỗ trợ người học đang được đẩy mạnh theo hướng thực chất hơn. Bộ GD&ĐT hiện trình Chính phủ ban hành nghị định hỗ trợ sinh viên theo học các ngành công nghệ chiến lược. Theo dự kiến, thí sinh có kết quả thi tốt nghiệp THPT thuộc nhóm 30% cao nhất ở các tổ hợp có Toán, Lý, Hóa, Sinh, Tiếng Anh khi theo học các ngành khoa học – kỹ thuật sẽ được cấp học bổng trong suốt 4 năm học. Chính sách này nhằm tạo điều kiện để người học yên tâm theo đuổi các lĩnh vực đòi hỏi đầu tư dài hạn, đồng thời góp phần điều tiết dòng chảy thí sinh vào các ngành then chốt.

Ở bậc sau đại học, dự thảo nghị định cũng đề xuất cơ chế học bổng toàn thời gian cho nghiên cứu sinh trong các lĩnh vực khoa học và kỹ thuật, qua đó tăng sức hút đối với đào tạo trình độ cao.

Theo ông Thảo, các chính sách đang được thiết kế theo chuỗi liên thông, từ tuyển sinh, xây dựng chuẩn chương trình, tổ chức đào tạo đến kết nối với đơn vị sử dụng. Mục tiêu cuối cùng là gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn, hình thành cơ chế phối hợp giữa nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, qua đó bảo đảm việc phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng hiệu quả nhân tài sau đào tạo.

PGS.TS Nguyễn Phong Điền nhấn mạnh cần thay đổi toàn diện trong đào tạo đại học, đặc biệt là đào tạo tài năng.

Đổi mới đào tạo để thích ứng với kỷ nguyên AI

Từ định hướng chính sách, các cơ sở giáo dục đại học đang cụ thể hóa bằng những mô hình đào tạo mới. Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, đặc biệt là sự bùng nổ của AI, PGS.TS Nguyễn Phong Điền – Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng, đào tạo đại học, nhất là đào tạo tài năng, đang đứng trước áp lực phải thay đổi toàn diện.

PGS.TS Nguyễn Phong Điền cho biết, Đại học Bách khoa Hà Nội tiếp cận vấn đề này trên nhiều trụ cột, gồm tuyển sinh, nội dung và phương pháp đào tạo, đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất, hợp tác doanh nghiệp và gắn với các dự án nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, trọng tâm hiện nay tập trung vào hai khâu chính là tuyển sinh và chương trình đào tạo.

Về tuyển sinh, nhà trường duy trì các kênh như xét tuyển tài năng và thi đánh giá tư duy. Với các chương trình đặc thù, yêu cầu đầu vào được đặt ở mức cao. Một số ngành như khoa học máy tính thu hút nhiều thí sinh đạt giải học sinh giỏi quốc gia hoặc đến từ các trường chuyên, nhằm bảo đảm nền tảng học thuật và khả năng tiếp cận các nội dung nâng cao.

Về chương trình đào tạo, nhà trường hướng tới cấu trúc mở, gắn với thực tiễn và công nghệ mới, thay vì chỉ dừng ở thiết kế môn học. Nội dung được cập nhật theo sự phát triển của AI và kinh tế số, đồng thời tăng cường học theo dự án, học trong phòng thí nghiệm và hợp tác với doanh nghiệp để sinh viên có cơ hội tham gia vào các công việc thực tế ngay trong quá trình học.

Bên cạnh đó, đào tạo được gắn với nghiên cứu. Sinh viên tài năng được tham gia trực tiếp vào các đề tài trong các phòng thí nghiệm. Nhà trường cũng mở rộng hợp tác quốc tế và định hướng thu hút giảng viên không phân biệt quốc tịch, nhằm tạo môi trường học thuật đa dạng.

Theo ông Điền, thực tế cho thấy cách tiếp cận này bước đầu mang lại hiệu quả. Một số cựu sinh viên đã làm việc tại các trung tâm công nghệ lớn trên thế giới và quay trở lại hỗ trợ các chương trình đào tạo trong nước, như tham gia hướng dẫn ứng dụng AI cho giáo viên.

Theo GS.TS Chử Đức Trình, nhân lực chất lượng cao giữ vai trò then chốt trong quá trình hội nhập quốc tế - ẢNh: VGP/Thu Trang

Hoàn thiện hệ sinh thái để phát huy nhân tài

Tuy nhiên, đổi mới đào tạo là chưa đủ nếu thiếu cơ chế phát huy và sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực. GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ - Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt để Việt Nam tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức trong quá trình hội nhập quốc tế.

Theo ông, trong bối cảnh nền kinh tế chuyển dịch mạnh sang các lĩnh vực công nghệ cao như công nghệ thông tin, điện tử viễn thông, bán dẫn vi mạch, tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và công nghệ sinh học, bài toán thiếu hụt nhân lực chất lượng cao ngày càng trở nên cấp thiết.

Để đáp ứng yêu cầu này, chương trình đào tạo kỹ sư và thạc sĩ tài năng giai đoạn 2025–2035 được thiết kế dành cho những người học có năng lực học thuật vượt trội, có khả năng nghiên cứu khoa học, tư duy sáng tạo và tiềm năng trở thành chuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà đổi mới công nghệ.

Ông Trình nhấn mạnh, sinh viên tài năng không chỉ được đánh giá qua điểm số hay bằng cấp, mà phải thể hiện năng lực thông qua giá trị tạo ra trong công việc, đồng thời cần được đặt trong những nhiệm vụ có độ khó cao, mang tính dẫn dắt và tiên phong.

Ở góc độ cơ sở đào tạo, các trường đại học không chỉ đảm bảo chất lượng giảng dạy mà còn phải là trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ, đồng thời tăng cường liên kết với doanh nghiệp và hợp tác quốc tế để giúp sinh viên tiếp cận các xu hướng công nghệ mới.

Theo ông Trình, để thực hiện mục tiêu này, các cơ sở giáo dục cần hiện đại hóa cơ sở vật chất, nâng cấp chương trình đào tạo, phát triển đội ngũ giảng viên và đổi mới cơ chế quản trị, qua đó tạo thêm không gian phát triển trong khuôn khổ pháp luật.

Ông cho rằng, ngoài đào tạo, việc xây dựng môi trường làm việc phù hợp có ý nghĩa quyết định trong việc phát huy năng lực người lao động. Doanh nghiệp cần chú trọng hình thành môi trường và văn hóa làm việc theo hướng đổi mới, sáng tạo, qua đó nâng cao khả năng tham gia thị trường toàn cầu với các sản phẩm mang giá trị "Make in Vietnam".