Nhật Bản trước bước ngoặt nhân khẩu sau một thập kỷ tỷ lệ sinh giảm

Theo dự báo trước đó của giới chuyên gia Nhật Bản, mốc khoảng 700 nghìn ca sinh dự kiến đến năm 2042 mới xảy ra. Tuy nhiên, thực tế đã đến sớm hơn khoảng gần 2 thập kỷ. Tính đến tháng 2/2026, dân số còn 122,86 triệu người, giảm khoảng 580 nghìn người chỉ trong một năm.

Những con số này thực ra không còn gây bất ngờ bởi Nhật Bản đã bước vào quỹ đạo già hóa và suy giảm dân số từ nhiều năm trước. Theo Japan Today, nếu chỉ tính công dân Nhật Bản sinh sống trong nước, số trẻ sinh năm 2024 vào khoảng 686 nghìn, mức thấp nhất kể từ khi bắt đầu thống kê năm 1899; trong khi đó số người qua đời trong năm là hơn 1,6 triệu người, điều này khiến mức “giảm tự nhiên” tiếp tục ở mức cao.

Tác động của xu hướng này không chỉ tập trung ở các trung tâm kinh tế như Tokyo hay Osaka. Ở nhiều vùng nông thôn, lớp trẻ rời đi, để lại những cộng đồng già hóa nhanh chóng. Khoảng 4 triệu căn nhà đang bị bỏ hoang trên khắp cả nước và hơn 40% đô thị có nguy cơ thu hẹp hoặc biến mất.

“Tỷ lệ sinh giảm và dân số thu hẹp là một tình trạng khẩn cấp thầm lặng sẽ dần dần làm suy yếu sức sống của đất nước chúng ta”, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae phát biểu trước Quốc hội vào tuần trước, theo Dawn.

Việc gia tăng nhập cư có thể giúp đảo ngược xu hướng dân số giảm và các vấn đề liên quan trên thị trường lao động. Tính đến cuối năm 2025, số lượng người nước ngoài đang cư trú hợp pháp tại Nhật Bản đạt gần 4 triệu người, lập kỷ lục cao nhất từ trước đến nay.

Tuy nhiên dưới sức ép của Đảng Sanseito theo chủ trương “người Nhật trên hết”, bà Takaichi thuộc Đảng Dân chủ tự do (LDP) đã cam kết sẽ áp dụng các biện pháp cứng rắn hơn đối với vấn đề nhập cư.

Trong khi đó, số người từ 100 tuổi trở lên tiến sát mốc 100 nghìn, gần 90% là phụ nữ. Dân số trong độ tuổi lao động 15-64 tuổi dự kiến giảm khoảng 15 triệu người trong giai đoạn 2020 - 2040. Áp lực thiếu hụt nhân lực không còn là dự báo xa, mà đã hiện diện trong nhiều ngành nghề.

Cùng lúc, chi phí y tế và an sinh xã hội gia tăng, trong bối cảnh Nhật Bản mang mức nợ công cao nhất trong nhóm các nền kinh tế lớn.

Ở góc nhìn khác, dân số giảm không mặc nhiên đồng nghĩa với suy giảm năng lực phát triển. Nhật Bản sở hữu nền tảng công nghệ tiên tiến, năng suất cao và một xã hội có tính tổ chức mạnh.

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo có thể bù đắp một phần thiếu hụt lao động. Đổi mới sáng tạo, nếu được thúc đẩy đúng hướng, có thể biến thách thức nhân khẩu thành động lực tái cấu trúc.

Người cao tuổi, nếu được tạo điều kiện tham gia kinh tế phù hợp, có thể tiếp tục đóng góp chuyên môn và kinh nghiệm. Mô hình “lão hóa tích cực” đang được nhiều quốc gia thúc đẩy, nhằm chuyển trọng tâm từ phụ thuộc sang chủ động tham gia.

THƯ LÊ