Nhật Bản và Hàn Quốc tái định vị quan hệ giữa những sức ép địa - chính trị mới

Cuộc gặp thượng đỉnh giữa Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae và Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung ngày 13/1 được xem là bước đi cho thấy Tokyo và Seoul đang chủ động tái định vị quan hệ song phương để thích ứng với trật tự khu vực đang dịch chuyển.

Cái bắt tay chiến lược Nhật - Hàn. Ảnh: Jiji Press

Câu hỏi đặt ra là Nhật - Hàn tăng tốc ngoại giao thượng đỉnh vì nhu cầu phối hợp chiến lược thực chất, hay chỉ là sự điều chỉnh ngắn hạn trước những biến động địa chính trị dồn dập.

Điểm nhấn hội đàm thượng đỉnh

Chuyến thăm Nhật Bản của Tổng thống Hàn Quốc diễn ra trong bối cảnh khu môi trường an ninh - ngoại giao khu vực Đông Á tiếp tục biến động khi quan hệ Nhật – Trung căng thẳng, còn trên thế giới, Mỹ - đồng minh chung của Tokyo và Seoul, đã tiến hành cuộc đột kích vào Venezuela làm gia tăng những bất ổn địa - chính trị toàn cầu. Do đó, hội đàm thượng đỉnh Hàn – Nhật lần này có nhiều điểm đáng chú ý.

Mặc dù Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung mới nhậm chức từ tháng 6/2025, nhưng đã có tới 5 cuộc hội đàm thượng đỉnh Nhật – Hàn được tổ chức, riêng với Thủ tướng Takaichi, lần này là lần thứ 2. Trong bối cảnh tình hình khu vực và thế giới biến động nhanh và khó lường hiện nay, các lĩnh vực như an ninh – quốc phòng, kinh tế đối ngoại, thương mại... đều có mối tương quan, tác động qua lại. Do đó, mọi chủ đề của hội đàm thượng đỉnh Nhật - Hàn lần này đều thu hút sự quan tâm của dư luận.

Trong đó, nổi lên một số vấn đề như: chương trình hạt nhân - tên lửa của Triều Tiên, hợp tác kinh tế, hợp tác an ninh kinh tế, phòng chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, chuỗi cung ứng, cải thiện quan hệ song phương... Vấn đề Bán đảo Triều Tiên và hợp tác kinh tế là những vấn đề “sát sườn” đối với 2 nước, trong khi 3 vấn đề còn lại đang ngày càng trở nên cấp bách.

Về vấn đề tội phạm, cả Nhật Bản và Hàn Quốc đều đang đối mặt với những thiệt hại ghê gớm do các tổ chức tội phạm quốc tế lấy Campuchia làm cứ điểm gây ra. Vấn đề nghiêm trọng đến mức Hàn Quốc phải mở một cơ quan tại Campuchia với tên gọi “phòng chuyên trách Hàn Quốc” và điều chuyển các quan chức lãnh sự từ nước khác sang Campuchia để đối phó, thậm chí còn bổ nhiệm cựu Tổng cục trưởng Tổng cục Cảnh sát làm Đại sứ Campuchia. Do đó, hợp tác trong lĩnh vực này là vấn đề cấp thiết.

Bên cạnh đó, hợp tác về chuỗi cung ứng có liên quan đến căng thẳng Nhật - Trung xung quanh vấn đề Đài Loan. Bắc Kinh liên tục gia tăng sức ép, bao gồm cả những bước hạn chế xuất khẩu sang Nhật Bản, điều tra bán phá giá... Trong bối cảnh đó, để tránh lặp lại sự gián đoạn của chuỗi cung ứng, hợp tác với Hàn Quốc là biện pháp khả thi nhất của Nhật Bản.

Còn về cải thiện quan hệ, trên thực tế, Nhật - Hàn vẫn có những vấn đề liên quan quá khứ, lịch sử và để giải quyết, lãnh đạo hai nước đã nhất trí tiến hành hoạt động “ngoại giao con thoi” ở cấp thượng đỉnh để xây dựng lòng tin, tiến tới một mối quan hệ thân thiện hơn.

Đánh giá của dư luận

Dư luận cũng như giới chính trị Nhật Bản và Hàn Quốc rất quan tâm và đặt nhiều hy vọng vào chuyến thăm của Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung, cùng hội đàm thượng đỉnh Nhật - Hàn lần này. Ngay từ khi Tổng thống Lee Jae Myung và Thủ tướng tiền nhiệm của Nhật Bản Ishiba Shigeru đạt được thỏa thuận về việc lãnh đạo cấp cao 2 nước tiến hành các chuyến thăm qua lại theo định kỳ, hay còn gọi là “ngoại giao con thoi ở cấp thượng đỉnh”, dư luận hai nước đã lên tiếng hoan nghênh và hy vọng thông qua mối quan hệ cá nhân tin cậy của lãnh đạo, sự hiểu biết lẫn nhau, lòng tin chính trị giữa hai nước... sẽ được nâng cao, góp phần đưa hai nước thoát ra khỏi vòng luẩn quẩn của những mâu thuẫn đan xen từ lịch sử, quá khứ đến hiện tại.

Bản thân Tổng thống Lee Jae Myung đã có lần ví Nhật Bản và Hàn Quốc như 2 gia đình dùng chung một cái sân, để nêu bật tầm quan trọng của việc cải thiện quan hệ song phương. Đối với Nhật Bản, quan hệ với Hàn Quốc cũng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, trong bối cảnh những bất ổn địa chính trị toàn cầu gia tăng hiện nay. Do đó, chuyến thăm Nhật Bản lần này của ông Lee, không chỉ là để thực hiện thỏa thuận song phương, mà còn được coi là dấu mốc quan trọng trong quan hệ Nhật – Hàn.

Việc bà Takaichi chọn cố đô Nara - vùng đất có lịch sử hơn 1.300 năm và là quê hương của bà, làm nơi đón tiếp và hội đàm với nhà lãnh đạo Hàn Quốc được coi là động thái thể hiện sự trọng thị đối với cá nhân Tổng thống Lee Jae Myung, cũng như đối với quan hệ Nhật - Hàn. Giới phân tích chính trị Nhật Bản và Hàn Quốc còn nhận định những thỏa thuận đạt được giữa bà Takaichi và ông Lee về hợp tác an ninh - quốc phòng, kinh tế, chuỗi cung ứng... sẽ là cơ sở để không chỉ cải thiện quan hệ, mà còn đưa hợp tác giữa hai nước lên một tầm cao mới.

Việc thực hiện hiệu quả những thỏa thuận này sẽ mang lại những lợi ích to lớn cho cả hai bên, góp phần giảm sự lệ thuộc vào một số ít nguồn cung, nâng cao tính tự chủ của hai nền kinh tế hàng đầu châu Á. Đặc biệt, chuyến thăm còn góp phần giải quyết một vấn đề phức tạp là vấn đề lịch sử. Bản thân Tổng thống Lee Jae Myung cũng tỏ ra lạc quan khi khẳng định “ngay cả về vấn đề lịch sử, quá khứ, hai bên cũng đạt được những tiến triển nhất định và hội đàm lần này có một ý nghĩa rất sâu sắc”.

Lợi ích đan xen

Trong bối cảnh căng thẳng Nhật – Trung và sức ép chiến lược từ Mỹ gia tăng, Nhật Bản và Hàn Quốc coi “cái bắt tay” hiện nay là bước đi lâu dài nhằm tái cân bằng chiến lược ở khu vực, hay chủ yếu là một sự điều chỉnh mang tính thời điểm? Đây là một câu hỏi rất khó trả lời chính xác. Nhưng cũng có nhiều thông tin liên quan đáng suy ngẫm.

Trong một phát ngôn được đưa ra tại một hội nghị sau chuyến thăm Trung Quốc vào hôm 8/1 vừa qua, Tổng thống Lee Jae Myung có nhấn mạnh “không có kẻ địch vĩnh viễn và cũng không có bạn bè vĩnh cửu. Trong bối cảnh của một trật tự quốc tế lạnh lẽo, không có quy tắc bền vững hiện nay, vận mệnh của Hàn Quốc được quyết định bởi đường lối ngoại giao thực dụng lấy lợi ích quốc gia làm trung tâm”. Phát ngôn này là sự khẳng định lại những sách lược mà ông Lee và chính phủ của ông đang thực hiện.

Ở phía bên kia, Nhật Bản cũng có những động thái đáng chú ý, đặc biệt là phát ngôn của Thủ tướng Takaichi về vấn đề Đài Loan. Hôm 7/11/2025 vừa qua, khi trả lời chất vấn tại Quốc hội Nhật Bản, Thủ tướng Takaichi cho rằng trường hợp Đài Loan bị tấn công có thể được xem là mối đe dọa đối với Nhật Bản và có thể áp dụng “tình trạng khủng hoảng liên quan tới sự tồn vong của quốc gia”, theo đó, Tokyo có thể thực thi “quyền tự vệ tập thể”, tức là quyền tham gia chiến tranh. Phát ngôn này đã trở thành mồi lửa làm bùng phát những phản ứng gay gắt từ Bắc Kinh.

Khó có khả năng đây là một phát ngôn bất cẩn, bởi vì với tư cách là người đứng đầu chính phủ của một quốc gia, sự bất cẩn này là điều không được phép. Vậy câu hỏi đặt ra ở đây là lý do gì khiến bà Takaichi lại nêu vấn đề trên khi biết rõ ảnh hưởng của nó? Giới phân tích chính trị cho rằng, nguyên nhân chính chỉ có một, đó là lợi ích quốc gia. Vấn đề chính là trong số nhiều lợi ích, các nhà lãnh đạo sẽ chọn lợi ích gì và vào thời điểm nào. Ở điểm này có thể thấy một số nét tương đồng trong quan điểm giữa bà Takaichi và ông Lee. Thêm nữa, khi trả lời câu hỏi về khả năng can dự của Hàn Quốc trong vấn đề căng thẳng Nhật – Trung, ông Lee khẳng định sẽ giữ thái độ trung lập, nhưng vẫn để ngỏ khả năng làm trung gian khi hoàn cảnh cho phép.

Sự bền vững của cái bắt tay giữa Nhật Bản và Hàn Quốc hiện nay tỷ lệ thuận với chiều dài thời gian của những lợi ích chiến lược mà hai nước này đang theo đuổi. Việc Nhật Bản và Hàn Quốc tăng tốc ngoại giao thượng đỉnh không chỉ phản ánh nỗ lực cải thiện quan hệ song phương, mà còn cho thấy những tính toán chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh khu vực và bất ổn toàn cầu ngày càng gia tăng.

Tuấn Nhật/VOV-Tokyo