Nhật ký bằng tranh về Chiến dịch 500 ngày đêm

Những ngày công viên Lê Thị Riêng chứng kiến cuộc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, có một người đàn ông ôm giá vẽ và cây cọ đứng lặng lẽ ở một góc, dõi ánh nhìn sâu thẳm về phía những người đang làm nhiệm vụ, ghi lại nhật ký bằng tranh về “Chiến dịch 500 ngày đêm...”.

Tình đồng chí, nghĩa đồng bào qua ký họa

Dù lịch trình bận rộn, họa sĩ Lê Sa Long vẫn dành cho tôi một cuộc gặp đầy ý nghĩa để chia sẻ về bộ tranh “Ước hẹn ngày trở về”. Đó là những bức ký họa được vẽ bằng trái tim của một người lính cầm cọ, về lời hứa với đồng đội và niềm mong mỏi đưa các liệt sĩ trở về đất mẹ.

Họa sĩ Lê Sa Long đã thực hiện nhiều bộ tranh nổi tiếng, ông được biết đến là người khắc họa cuộc sống qua tranh vẽ. Việc “Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” được triển khai đã thôi thúc họa sĩ Lê Sa Long cầm cọ vẽ về đồng đội, về những người lính đang ngày đêm tìm kiếm hài cốt, di vật của liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng (phường Hòa Hưng, TP Hồ Chí Minh). Đó không chỉ là lời hứa năm xưa với đồng đội của mình, mà còn là mệnh lệnh từ trái tim của một người lính cầm cọ.

Họa sĩ Lê Sa Long chia sẻ quá trình thực hiện bộ tranh “Ước hẹn ngày trở về” trong chương trình nghệ thuật đặc biệt “Khúc tri ân” diễn ra tháng 10/2026 tại TP Hồ Chí Minh

Họa sĩ Lê Sa Long chia sẻ quá trình thực hiện bộ tranh “Ước hẹn ngày trở về” trong chương trình nghệ thuật đặc biệt “Khúc tri ân” diễn ra tháng 10/2026 tại TP Hồ Chí Minh

Hành trình tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là cuộc chạy đua lặng lẽ nhưng đầy gian lao với thời gian, nơi mồ hôi, nước mắt và tấm lòng của những người lính, cựu chiến binh và lực lượng chức năng đã thấm đẫm trên từng tấc đất. Mỗi nhát cuốc, nhát xẻng cẩn trọng đều chứa đựng sự nâng niu, kính cẩn, bởi họ sợ làm tổn hại đến hài cốt mong manh của các anh, các chị qua năm tháng dài đằng đẵng. Tìm kiếm một mảnh vải quân phục đã mục, chiếc cúc áo mang hình ngôi sao 5 cánh, chiếc lược ngà, hay một góc võng dù thân thương là cả một sự kiên nhẫn vô bờ bến, là sự kết tinh của tình đồng chí, nghĩa đồng bào thiêng liêng, cao đẹp.

Có mặt thường xuyên ở hiện trường tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng, trong không khí trang nghiêm, họa sĩ Lê Sa Long tận mắt chứng kiến từng công đoạn được thực hiện cẩn trọng, tỉ mỉ.

Mỗi lần tìm được hài cốt, giọt nước mắt của người đang sống rơi xuống, thấm vào hình hài, nắm đất nơi các anh yên nghỉ suốt mấy chục năm qua như tấm lòng tri ân với đồng đội yêu thương. Mỗi bộ hài cốt được tìm thấy không chỉ giúp những người đã ngã xuống được trở về quê mẹ mà còn khép lại hành trình chờ đợi của những người thân. Mỗi bức vẽ của họa sĩ Lê Sa Long khắc họa chi tiết từng giọt mồ hôi, từng bàn tay tỉ mẩn, nhẹ nhàng của những người lính trẻ đang ngày đêm tìm kiếm các bậc cha chú của mình, năm xưa đã lặng lẽ đi vào lòng thành phố, rồi nằm lại mảnh đất này.

Trong những ngày trực tiếp vẽ tại hiện trường, họa sĩ Lê Sa Long đặc biệt ấn tượng với bác sĩ già Trần Văn Bản (82 tuổi). Ông không mặc áo blouse của bác sĩ, cũng không mang quân hàm của một sĩ quan đang tại ngũ. Nhưng, hầu như mọi cán bộ, chiến sĩ trẻ đều tìm đến ông mỗi khi cần xác định một mẩu xương, một vị trí hoặc tìm hiểu những kinh nghiệm mà sách vở không thể chỉ dạy.

 Họa sĩ Lê Sa Long được mệnh danh là người lưu giữ cuộc sống qua tranh vẽ

Họa sĩ Lê Sa Long được mệnh danh là người lưu giữ cuộc sống qua tranh vẽ

Bức chân dung về bác sĩ Trần Văn Bản được họa sĩ Lê Sa Long dựng giá vẽ ngay tại hiện trường. Nét vẽ khắc họa đôi bàn tay của bác sĩ nâng niu từng mẩu xương đồng đội. Ánh mắt người lính già vẫn chăm chú như đang thực hiện một nhiệm vụ chiến đấu. Khi phát hiện một chiếc răng còn đủ điều kiện lấy mẫu ADN, đôi mắt ông ánh lên niềm vui. Nhưng, khi gặp những ngôi mộ tập thể, nơi xương cốt đã hòa lẫn vào nhau sau gần 6 thập kỷ, ánh mắt ông thăm thẳm nỗi buồn.

“Ít ai biết rằng, để có mặt ở nơi này hôm nay, bác sĩ Trần Văn Bản đã đi qua hành trình mà chính ông cũng chưa từng nghĩ sẽ trở thành lẽ sống của cả cuộc đời. Hành trình ấy bắt đầu từ một lời hứa. Một lời hứa được nói ra giữa chiến trường. Một lời hứa chưa bao giờ kết thúc, đó là đi tìm hài cốt đồng đội. Tôi thật may mắn khi được vẽ tranh về ông, tôi xem đó như hành trình theo dấu chân của người lính, tìm tên cho đồng đội”, họa sĩ Lê Sa Long chia sẻ về bác sĩ Trần Văn Bản.

Giữa hành trình tìm kiếm và tri ân ấy, biết bao câu chuyện thực tế về sự hy sinh, về tình người và lòng thủy chung đã làm lay động tâm can của người họa sĩ.

Ngoài bức ký họa về người bác sĩ già Trần Văn Bản, họa sĩ Lê Sa Long còn khắc họa chân dung của những người con, người vợ, người yêu của các liệt sĩ. Trong đó, chân dung về bà Nguyễn Thị Lệ, vợ của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên là câu chuyện vừa đau nhói lại vừa thiêng liêng, cao đẹp như cổ tích. Người phụ nữ gần 80 tuổi tóc đã bạc ấy, thủy chung, trọn vẹn nghĩa tình đối với người mình yêu.

Gần 60 năm mang chiếc nhẫn trên tay, cuối cùng, bà Lệ cũng đón được người yêu trở về. Một cuộc tình vượt qua chiến tranh, vượt qua thời gian, vượt qua cả ranh giới giữa sự sống và cái chết, đã trở thành nguồn cảm xúc dâng trào để họa sĩ Lê Sa Long khắc họa bức chân dung chân thực nhất về bà Nguyễn Thị Lệ.

 Bức tranh về căn phòng phân loại mẫu xương, hiện vật tìm thấy của các liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng

Bức tranh về căn phòng phân loại mẫu xương, hiện vật tìm thấy của các liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng

“Tôi không thể nào quên hình ảnh bà Lệ trong bộ bà ba tím. Ngày tới công viên Lê Thị Riêng, bà Lệ đặt tay lên tấm bằng Tổ quốc ghi công của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên cùng xấp thư tay đã cũ vàng, nhàu nát giữa bà và người yêu. Tôi cảm nhận rõ lòng chờ đợi người thương của bà bền bỉ hóa đá, nỗi đau cũng lặn vào đôi mắt khắc khoải giữa bảng lảng hương khói. Với bà Lệ, tôi không chỉ vẽ một bức tranh, tôi vẽ nhiều bức về nhân vật này”, họa sĩ Long cho biết.

Bức vẽ bà Lệ chân thực như bước từ đời vào tranh. Từ nếp nhăn, khóe mắt cho đến dáng lưng hơi còng, đều được họa sĩ Lê Sa Long vẽ bằng sự đồng cảm, thấu hiểu. “Sau khi bức tranh hoàn thành, nhiều người hỏi mua, nhưng tôi không bán. Tôi đã hứa sẽ mang đến tận nhà trao cho bà Lệ, vì bà chính là câu chuyện đẹp nhất về tình yêu và lòng thủy chung son sắt của phụ nữ Việt Nam”, họa sĩ Lê Sa Long chia sẻ.

Vẽ tranh vì lời hứa với đồng đội

Khi bộ tranh này hoàn thành, họa sĩ Lê Sa Long thấy mình thanh thản trong lòng như trả được món nợ với đồng đội. Các bức tranh như nén tâm hương gửi đến đồng đội của ông, những người đã đổ xương máu cho ông trở về, để có những ngày tháng được vẽ trên thành phố nghĩa tình. Đó cũng là trách nhiệm công dân của người nghệ sĩ. “Bà ngoại của tôi là Bà mẹ Việt Nam anh hùng có 4 người con trai, trong số 3 người con hy sinh thì 1 người đến nay chưa tìm thấy hài cốt. “Đây là nỗi đau của gia đình tôi. Má tôi luôn khắc khoải về người em trai này. Khi thấy tôi vẽ tranh về việc tìm kiếm liệt sĩ, má hy vọng nhiều lắm, bà căn dặn tôi cố gắng làm thật tốt. Trong hành trình này tôi có thể giúp đỡ được nhiều người, cũng là tạo cho mình một cơ duyên để tìm kiếm thông tin về cậu của tôi”, họa sĩ Lê Sa Long kể.

Một cơ duyên khác mang họa sĩ Lê Sa Long đến với bộ tranh “Ước hẹn ngày trở về”, còn là lời hứa của ông với một đồng đội thân quen, một người lính đã không thể trở về sau chiến tranh.

Năm 1984, Lê Sa Long là học sinh lớp 12, giỏi văn toàn tỉnh Nghĩa Bình (cũ). Ba của Lê Sa Long hướng con trai vào Trường Đại học Sư phạm Quy Nhơn. Lê Sa Long đã xuất sắc đỗ thủ khoa khối C. Tuy nhiên, sau đó Lê Sa Long nhận giấy báo nhập ngũ. Gác bút nghiên, chàng trai lên đường nhập ngũ tháng 8/1984. Trong những tháng ngày huấn luyện tân binh gian khổ tại quân trường D1 Quảng Ngãi, Lê Sa Long gặp gỡ, gắn bó với người lính trẻ tên Ngọc Vân đến từ quê hương Quảng Ngãi.

 Họa sĩ Lê Sa Long vẽ tranh tại hiện trường tìm kiếm hài cốt liệt sĩ

Họa sĩ Lê Sa Long vẽ tranh tại hiện trường tìm kiếm hài cốt liệt sĩ

Sau thời gian huấn luyện, Lê Sa Long được điều về Ban Tuyên huấn, Quân khu 5 còn người bạn Ngọc Vân nhận lệnh sang chiến trường Campuchia. Anh vào mặt trận để lại người vợ đang mang thai 3 tháng. “Đêm chia tay, Ngọc Vân hát tặng tôi bài “Biển nhớ” của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Còn tôi vẽ tặng anh ấy bức chân dung nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, người nhạc sĩ mà bạn rất ngưỡng mộ và một bức ký họa chân dung anh ấy. Nhưng, chỉ 3 tháng sau, Ngọc Vân hy sinh trong một trận phục kích trên đất bạn. Tôi rất sốc, đau xót và nghẹn ngào khi biết tin.

Một năm sau, tôi đi tìm nhà của bạn, lúc này vợ bạn đã sinh con, đứa bé được hơn 1 tuổi. Tôi ám ảnh mãi câu nói của người vợ: “Anh Vân hứa sẽ trở về với mẹ con em nhưng đã chẳng thể trở về!”. Tôi nghe mà tim như vỡ vụn. Lúc đó, tôi chợt nhớ lời của Ngọc Vân trước khi chia tay, anh ấy khuyên tôi nên đi học hội họa vì thấy tôi vẽ rất đẹp. Tôi nhủ với lòng mình, sẽ vẽ về bạn, về sự hy sinh của bạn bằng cách nào”, họa sĩ Lê Sa Long hồi tưởng lại ký ức về đồng đội năm xưa.

Từ lời hứa đó, sau khi rời quân ngũ, Lê Sa Long thi vào Trường Đại học Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh với học bổng Nguyễn Thái Bình dành cho thủ khoa đầu vào năm 1994. Mang theo lời hứa năm xưa với đồng đội, họa sĩ Lê Sa Long đã dùng hội họa vẽ về những người đồng chí, đồng đội đã mãi mãi ra đi vì độc lập. Bộ tranh “Ước hẹn ngày trở về” chính là lời hứa chân thật của người lính cầm cọ Lê Sa Long dành cho bạn và dành cho chính mình.

Họa sĩ Lê Sa Long là người đầu tiên và duy nhất tìm đến công viên Lê Thị Riêng để ký họa về Chiến dịch 500 ngày đêm theo một cách tự nguyện và dấn thân. Mọi người hỏi họa sĩ Lê Sa Long, những bức tranh ông vẽ sẽ đi về đâu. Ông trả lời rằng, tôi muốn trưng bày tại công viên tưởng niệm Lê Thị Riêng, để mọi người đến xem, lan tỏa cảm xúc về tinh thần anh dũng hy sinh của cha ông, cũng như giáo dục lòng yêu nước. Toàn bộ những bức tranh về Chiến dịch 500 ngày đêm sẽ được họa sĩ mang đi trao tặng.

Họa sĩ Lê Sa Long nói thêm: “Trong hành trình đi vẽ về Chiến dịch 500 ngày đêm, điều đọng lại trong tôi chính là tinh thần chiến đấu và sự hy sinh của những người lính để bảo vệ Tổ quốc. Tôi khắc khoải mãi những câu thơ trong bài ‘Đất nước’ của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm:

Họ đã sống và chết Giản dị và bình tâm Không ai nhớ mặt đặt tên Nhưng họ đã làm ra Đất nước”.

Ngọc Thiện

Nguồn CAND: https://cand.vn/nhat-ky-bang-tranh-ve-chien-dich-500-ngay-dem-post827916.html