Nhìn lại thách thức điều trị thay thế thận tại Việt Nam: Kinh nghiệm từ các nước trong khu vực

Đây là vấn đề được nhấn mạnh tại Tọa đàm khoa học "Chiến lược chuyển đổi mô hình điều trị bệnh thận mạn giai đoạn cuối – Đẩy mạnh lọc màng bụng tại nhà" do Hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ - ASEAN (USABC) tổ chức mới đây tại Hà Nội. Tại đây, ông Paul Uthaichalanond - Tổng Giám đốc Vantive phụ trách thị trường Malaysia, Thái Lan, Việt Nam và Myanmar – đã chia sẻ kinh nghiệm của các nước trong khu vực nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc thận, đồng thời đề cập vai trò then chốt của phương pháp lọc màng bụng (PD) .

Ông Paul Uthaichalanond - Tổng Giám đốc Vantive phụ trách thị trường Malaysia, Thái Lan, Việt Nam và Myanmar. Nguồn: Vantive.

Từ kinh nghiệm khu vực, theo ông, đâu là những thách thức lớn nhất trong điều trị bệnh thận giai đoạn cuối tại Việt Nam hiện nay?

Ông Paul Uthaichalanond: Hiện nay, chăm sóc và điều trị bệnh thận mạn giai đoạn cuối tại Việt Nam hiện đang đối mặt với ba rào cản chính:

Thứ nhất, Việt Nam hiện phụ thuộc chủ yếu vào chạy thận nhân tạo tại bệnh viện, chiếm khoảng 80% dịch vụ lọc máu. Tính đến năm 2025, cả nước có khoảng 43.000 bệnh nhân điều trị thay thế thận. Tuy nhiên, năng lực điều trị lại tập trung chủ yếu vào khoảng 430 đơn vị lọc máu chu kỳ, 60 đơn vị lọc màng bụng và 31 trung tâm ghép thận. Sự chênh lệch này làm hạn chế lựa chọn điều trị của người bệnh, đồng thời tạo áp lực lên hệ thống y tế, bệnh viện, nhân viên y tế và cơ sở hạ tầng.

Thứ hai là rào cản về khả năng tiếp cận dịch vụ theo địa lý. Mặc dù khoảng 61% dân số sinh sống ngoài đô thị lớn, phần lớn cơ sở lọc máu lại tập trung tại khu vực thành thị. Sự phân bố không đồng đều này khiến người bệnh tại nông thôn và khu vực xa trung tâm gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận điều trị, làm gia tăng nguy cơ chẩn đoán và điều trị muộn, ảnh hưởng không tốt đến hiệu quả điều trị.

Thứ ba, các phương pháp điều trị thay thế thận khác ngoài chạy thận nhân tạo chu kỳ, như lọc màng bụng, chưa được triển khai rộng rãi. Hiện chưa có cơ chế chi trả bảo hiểm y tế cho thiết bị y tế đối với bệnh nhân ngoại trú. Bảo hiểm y tế cũng chưa bao phủ đầy đủ hoạt động tư vấn, hướng dẫn và quản lý người bệnh từ xa. Điều này khiến cho việc triển khai và duy trì phương pháp lọc màng bụng gặp nhiều khó khăn khi lọc màng bụng đòi hỏi phải giáo dục người bệnh liên tục và theo dõi định kỳ để đảm bảo an toàn khi điều trị tại nhà. Do đó, dù lọc màng bụng đã có mặt ở Việt nam từ lâu nhưng tỷ lệ áp dụng vẫn còn khiêm tốn.

Từ kinh nghiệm toàn cầu và khu vực của Vantive, đặc biệt với chính sách "PD First – Bắt đầu với lọc màng bụng" tại Thái Lan, vì sao lọc máu tại nhà được xem là giải pháp chiến lược giúp giảm áp lực cho hệ thống y tế?

Ông Paul Uthaichalanond: Mô hình "PD First – Bắt đầu với lọc màng bụng" tại Thái Lan là một tham chiếu phù hợp với Việt Nam. Thái Lan bắt đầu đánh giá chính sách từ năm 2004 và chính thức triển khai trên toàn quốc vào năm 2008, trong bối cảnh hệ thống y tế có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam, đặc biệt là nhu cầu mở rộng tiếp cận điều trị tại nông thôn và khu vực vùng sâu, vùng xa.

Nhờ ưu thế về chi phí, hiệu quả điều trị lâm sàng và đòi hỏi ít nhân lực hơn so với lọc máu chu kỳ, chính sách này đã giúp Thái Lan mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận điều trị thay thế thận. Gần 70.000 bệnh nhân được điều trị, trong đó khoảng 34.000 người áp dụng lọc màng bụng liên tục ngoại trú (CAPD). Đồng thời, chính sách cũng góp phần tiết kiệm khoảng 8,3% cho ngân sách bảo hiểm y tế của Thái Lan.

Đến năm 2022, Thái Lan triển khai chính sách "tự do lựa chọn phương thức lọc máu" nhằm mở rộng khả năng tiếp cận lọc máu chu kỳ và giảm chi phí tự chi trả cho người bệnh. Tuy nhiên, chính sách lại dẫn đến tình trạng thiếu hụt nhân lực, giảm chất lượng điều trị lọc máu chu kỳ và tăng tỉ lệ tử vong. Chi tiêu y tế cho lọc máu chu kỳ cũng tăng đáng kể so với giai đoạn áp dụng chính sách "PD First", tạo thêm áp lực lên ngân sách của Bảo hiểm y tế.

HITAP – một đơn vị chuyên thực hiện đánh giá công nghệ y tế để hỗ trợ xây dựng chính sách tại Thái Lan - đã tiến hành đánh giá tác động chính sách và Chính phủ Thái Lan đã quyết định khôi phục chính sách "PD First" vào tháng 4/2025. Quyết định này cho thấy sự ghi nhận về vai trò của "PD First" trong việc cân bằng giữa mở rộng tiếp cận điều trị, đảm bảo chất lượng và kiểm soát chi phí.

Trước những băn khoăn về độ an toàn và hiệu quả của phương pháp lọc màng bụng tại nhà. Ông có thể làm rõ hơn về hiệu quả lâm sàng cũng như cơ chế kiểm soát chất lượng khi người bệnh sử dụng phương pháp lọc màng bụng tự động (APD) kết hợp quản lý bệnh nhân từ xa (RPM)?

Ông Paul Uthaichalanond: Điểm khác biệt của phương pháp lọc máu tại nhà như lọc màng bụng, là người bệnh có thể tự điều trị tại nhà, nhờ đó giảm tần suất di chuyển đến cơ sở y tế, duy trì tốt hơn nhịp sinh hoạt, công việc và cuộc sống gia đình.

Một số nghiên cứu khoa học, tiêu biểu là báo cáo Peritoneal Dialysis in the Modern Era (tạm dịch: Lọc màng bụng trong bối cảnh hiện), cho thấy người bệnh điều trị bằng lọc màng bụng có mức độ tự chủ cao hơn, ít lo âu và cảm giác khó chịu hơn so với lọc máu chu kỳ. Nhờ đó, chất lượng cuộc sống của người bệnh cũng được cải thiện.

Từ góc nhìn lâm sàng, khoảng 80% người bệnh suy thận gian đoạn cuối phù hợp với lọc màng bụng. Khi được quản lý đúng cách, lọc màng bụng mang lại hiệu quả điều trị tương đương lọc máu chu kỳ, đồng thời giúp bảo tồn chức năng thận còn lại tốt hơn, giảm số lần nhập viện và đóng vai trò như một phương án chuyển tiếp hiệu quả trước khi ghép thận. Trong điều trị nhi khoa, lợi ích này càng rõ nét. Việc giảm số lần đến bệnh viện giúp giảm gánh nặng cho người chăm sóc, hạn chế nguy cơ suy dinh dưỡng, biến chứng và cấp cứu do gián đoạn điều trị.

Khi kết hợp với phần mềm quản lý bệnh nhân từ xa, phương pháp lọc màng bụng tự động cho phép nhân viên y tế giám sát mức độ tuân thủ điều trị và chỉ số lâm sàng quan trọng từ xa, phát hiện sớm dấu hiệu bất thường và can thiệp kịp thời.

Để mở rộng phương pháp lọc màng bụng tại nhà trong 5 năm tới, theo ông, yếu tố nào cần được củng cố nhằm hỗ trợ mở rộng tiếp cận và duy trì tuân thủ điều trị lâu dài?

Ông Paul Uthaichalanond: Từ kinh nghiệm của chúng tôi, để duy trì và mở rộng lọc màng bụng tại nhà cần hội tụ một số điều kiện then chốt.

Yếu tố quan trọng là xây dựng cơ chế chi trả phù hợp, đầy đủ nhằm giúp người bệnh dễ tiếp cận các phương pháp điều trị tiên tiến và tạo điều kiện để đội ngũ y tế triển khai chăm sóc ổn định, liên tục.

Bên cạnh đó, sự phối hợp chặt chẽ trong hệ thống y tế cũng đóng vai trò quan trọng. Các mô hình hợp tác công - tư giữa cơ quan quản lý, cơ sở y tế và doanh nghiệp như Vantive có thể góp phần xây dựng mô hình điều trị và chăm sóc có khả năng mở rộng, lấy người bệnh làm trung tâm.

Điều này bao gồm triển khai chương trình đào tạo chuẩn hóa cho nhân viên y tế, thống nhất quy trình hướng dẫn và theo dõi người bệnh, cũng như ứng dụng giải pháp theo dõi từ xa nhằm bảo đảm chất lượng điều trị và sự tuân thủ liên tục. Tại châu Á, kinh nghiệm từ Thái Lan cho thấy khi có định hướng quản lý rõ ràng và triển khai đồng bộ - thông qua tiêu chuẩn lâm sàng cụ thể, phát triển nguồn nhân lực và cơ chế giám sát chất lượng - phương pháp lọc màng bụng có thể được mở rộng.

Trong đó, doanh nghiệp có thể đóng vai trò bổ trợ quan trọng giúp tăng cường năng lực hệ thống, thúc đẩy đổi mới lấy người bệnh làm trung tâm và củng cố chuỗi cung ứng. Tiêu biểu là bảo đảm cung ứng vật tư lọc màng bụng đến tận nhà cho người bệnh ở vùng sâu vùng xa, chia sẻ dữ liệu sử dụng với cơ quan quản lý nhằm chủ động phòng tránh tình trạng thiếu hụt và gián đoạn điều trị.

Vậy Vantive cam kết đồng hành cùng hệ thống y tế Việt Nam như thế nào để góp phần xây dựng một hệ sinh thái chăm sóc thận bền vững, thưa ông?

Ông Paul Uthaichalanond: Với định hướng lấy người bệnh làm trung tâm, chiến lược của chúng tôi tập trung vào ba ưu tiên nhằm đáp ứng nhu cầu chăm sóc bệnh thận và phát triển bền vững hệ thống y tế.

Trước hết, chúng tôi xác định vai trò là đối tác đồng hành lâu dài. Không chỉ mang đến giải pháp điều trị tiên tiến vào Việt Nam, Vantive còn chia sẻ kinh nghiệm chuyên môn toàn cầu và khu vực, nhằm hỗ trợ xây dựng hệ thống chăm sóc bệnh thận bền vững và công bằng.

Thứ hai, chúng tôi nỗ lực thúc đẩy hợp tác công - tư để mở rộng khả năng tiếp cận và tăng tính linh hoạt trong điều trị cho người bệnh, đặc biệt thông qua việc triển khai an toàn phương pháp lọc màng bụng tại nhà.

Thông qua phối hợp cùng bệnh viện tuyến trung ương và địa phương, chúng tôi hỗ trợ xây dựng chương trình đào tạo chuẩn hóa cho nhân viên y tế, đồng thời triển khai hoạt động hướng dẫn cho người bệnh. Cách tiếp cận này giúp nhân viên y tế tự tin hơn trong quản lý điều trị, đồng thời tập trung nhiều hơn vào chăm sóc chuyên môn thay vì xử lý các thủ tục, quy trình.

Thứ ba, chúng tôi xác định kỹ thuật số đóng vai trò then chốt của chiến lược dài hạn. Các giải pháp như hệ thống theo dõi người bệnh từ xa (RPM) và hồ sơ bệnh án điện tử có thể góp phần xây dựng mô hình chăm sóc thận liên tục dựa trên cơ sở dữ liệu. Qua đó, việc tuân thủ điều trị được giám sát hiệu quả hơn, sự phối hợp giữa các bên chuyên môn được tăng cường, đồng thời đảm bảo quá trình điều trị của người bệnh diễn ra xuyên suốt và nhất quán.

Sau cùng, chúng tôi tin rằng việc mở rộng phương pháp lọc màng bụng không chỉ là một lựa chọn mang tính chiến lược mà còn là một cam kết về mặt trách nhiệm xã hội, nhằm đảm bảo không một bệnh nhân thận nào tại Việt Nam bị bỏ lại phía sau.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

VN-RC00-260005/0326

Tú Quỳnh (thực hiện)