Nhìn từ mô hình AI góp phần tự động hóa hệ thống tư pháp Trung Quốc

Một tòa án tại Bắc Kinh ra mắt trung tâm tố tụng trực tuyến dựa trên trí tuệ nhân tạo. Ảnh: DPA

AI hỗ trợ xét xử, rút ngắn thời gian xử lý vụ việc

Theo hãng thông tấn Tass, trong chuyến thăm Bắc Kinh vừa qua, Chánh án Tòa án Tối cao Liên bang Nga Igor Krasnov đã đề xuất mở rộng trao đổi chuyên môn với Bộ Tư pháp Trung Quốc về ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp lý. Ông cũng tìm hiểu hoạt động của phòng thí nghiệm “Tòa án Thông minh” và Tòa án Tài chính Bắc Kinh. Tại đây, AI được sử dụng để phân tích tài liệu, ghi chép diễn biến phiên tòa, xác định tiền lệ pháp lý và dự báo phán quyết.

Trong khuôn khổ chuyến thăm, Nga và Trung Quốc ký thỏa thuận hợp tác không thời hạn giữa các tòa án tối cao hai nước. Động thái này diễn ra khi Nga đặt mục tiêu triển khai AI tại 95% hệ thống tòa án vào năm 2030. Nga cũng tăng cường bảo đảm pháp lý cho các doanh nghiệp Trung Quốc hoạt động tại nước này, trong đó ông Krasnov chỉ đạo đưa các vụ tranh chấp liên quan đến nhà đầu tư Trung Quốc vào diện giám sát tư pháp.

Những diễn biến trên cho thấy AI đang trở thành một công cụ được quan tâm trong quá trình hiện đại hóa hoạt động tư pháp. Tại Trung Quốc, công nghệ này đã được ứng dụng vào nhiều khâu, từ xử lý thủ tục đến phân tích chứng cứ và hỗ trợ thẩm phán đưa ra quyết định.

Tại thành phố Hàng Châu, từ năm 2019, hệ thống hỗ trợ thẩm phán mang tên “Xiao Zhi 3.0” (tạm dịch: “Trí tuệ nhỏ”) đã được sử dụng trong một vụ xét xử liên quan đến 10 người không hoàn trả các khoản vay ngân hàng. Thay vì tiến hành 10 phiên tòa riêng biệt, tòa án giải quyết các vụ việc trong một phiên duy nhất với một thẩm phán, đưa ra phán quyết trong khoảng 30 phút.

Ban đầu, Xiao Zhi 3.0 đảm nhiệm các công việc lặp lại, như thông báo thủ tục tố tụng. Sau đó, hệ thống được sử dụng để ghi lại lời khai bằng công nghệ nhận diện giọng nói, phân tích hồ sơ và đối chiếu thông tin với cơ sở dữ liệu theo thời gian thực.

Ứng dụng AI cũng mở rộng sang các lĩnh vực khác. Một tòa án tại Tô Châu đã sử dụng công nghệ tương tự để xử lý tranh chấp liên quan đến tai nạn giao thông. AI hỗ trợ xem xét chứng cứ và soạn thảo phán quyết, qua đó giúp thẩm phán tiết kiệm thời gian.

Trong lĩnh vực hình sự, hệ thống dự đoán hình phạt “Xiao Baogong” được các thẩm phán và công tố viên sử dụng để tham khảo mức hình phạt dựa trên dữ liệu lớn và các phán quyết trong những vụ việc tương tự.

Giáo sư luật Shitong Qiao thuộc Trường Luật Duke (Mỹ) cho rằng việc ứng dụng AI có thể giúp giải quyết một trong những thách thức của hệ thống tư pháp hình sự Trung Quốc, đó là bảo đảm tính thống nhất của các mức hình phạt giữa các địa phương.

Tuy nhiên, khả năng hỗ trợ xử lý nhanh và đồng nhất không đồng nghĩa với việc AI có thể thay thế phán đoán của con người. Theo Zhiyu Li, trợ lý giáo sư về luật và chính sách tại Đại học Durham, việc sử dụng AI để hỗ trợ các quyết định pháp lý phức tạp đặt ra những vấn đề đạo đức, nhất là khi kết quả do máy tính đưa ra có thể được coi là đáng tin cậy hơn quyết định của thẩm phán.

Dù thẩm phán và công tố viên có quyền bác bỏ đề xuất của AI, vẫn chưa rõ liệu các gợi ý này có vô tình ảnh hưởng đến quá trình ra quyết định của họ hay không, đặc biệt khi tồn tại những định kiến nhận thức tiềm ẩn.

Trung Quốc sử dụng các ứng dụng cho nhiều dịch vụ công. Ảnh: Cosfoto

Ranh giới giữa hỗ trợ pháp lý và quyền quyết định

Không chỉ Trung Quốc, nhiều quốc gia cũng đang khai thác AI để cải thiện khả năng tiếp cận thông tin pháp lý và giải quyết tranh chấp. Tại Canada, ứng dụng đàm phán Smartsettle ONE từng giải quyết một tranh chấp về các khoản phí chưa thanh toán, kéo dài ba tháng, trong chưa đầy một giờ.

Ứng dụng yêu cầu các bên di chuyển các lá cờ trên màn hình để thể hiện phạm vi có thể thỏa hiệp, sau đó sử dụng cơ chế thương lượng nhằm thúc đẩy thỏa thuận mà không tiết lộ các đề xuất bí mật của mỗi bên.

Dù vậy, việc trao cho AI vai trò sâu hơn trong giải quyết các vấn đề pháp lý vẫn gây tranh luận. Năm 2019, Pháp cấm phát triển công nghệ dự báo kết quả tranh tụng dựa trên AI, một phần nhằm ngăn dữ liệu về các quyết định tư pháp bị thương mại hóa. Nếu các tòa án không đủ năng lực tự phát triển công nghệ, việc thuê các doanh nghiệp tư nhân thực hiện có thể làm nảy sinh những vấn đề về quyền kiểm soát và trách nhiệm.

Tại Trung Quốc, tập đoàn thương mại điện tử Alibaba cũng tham gia phát triển AI phục vụ giải quyết tranh chấp trong các giao dịch trực tuyến. Theo giáo sư Shitong Qiao, động cơ của doanh nghiệp công nghệ có thể khác với cơ quan công quyền. Vì vậy, việc bảo đảm trách nhiệm giải trình, hạn chế thiên kiến trong dữ liệu và duy trì tính công bằng của thuật toán là những thách thức không chỉ đối với Trung Quốc mà còn với nhiều quốc gia.

AI còn được sử dụng trong các dịch vụ pháp lý trực tuyến tại Trung Quốc. Người dân có thể nộp đơn khiếu nại, theo dõi tiến trình vụ việc và trao đổi với thẩm phán qua điện thoại thông minh. Các hệ thống tự động tại những điểm dịch vụ “một cửa” cung cấp tư vấn, hỗ trợ đăng ký vụ việc, soạn thảo văn bản và tính toán chi phí pháp lý suốt ngày đêm.

Tuy nhiên, độ tin cậy của những công cụ này vẫn là vấn đề cần xem xét. Các hệ thống có thể đánh giá chi phí vật chất, cảm xúc và thời gian liên quan đến tranh chấp để dự báo kết quả. Song, nếu chỉ dựa trên câu trả lời cho các câu hỏi trắc nghiệm, AI có thể bỏ sót những tình tiết và sắc thái mà việc trao đổi trực tiếp với con người có thể làm rõ.

Theo Zhiyu Li, một số người tham gia tranh chấp tỏ ra hoài nghi về tính hữu ích của các dự báo do máy tính tạo ra, bởi chúng chủ yếu dựa trên thông tin được cung cấp theo khuôn mẫu, thay vì quá trình tương tác trực tiếp.

Chất lượng dữ liệu cũng là một thách thức. Mức độ số hóa không đồng đều giữa các địa phương có thể khiến hệ thống AI thiếu thông tin cần thiết để đánh giá vụ việc. Một số bản án gây tranh cãi từng bị xóa khỏi cơ sở dữ liệu công khai “China Judgements Online” sau khi xuất hiện phản ứng của dư luận về mức hình phạt được cho là quá nhẹ. Điều này đặt ra câu hỏi liệu AI có thể đưa ra đánh giá khách quan khi dữ liệu đầu vào không đầy đủ hoặc không phản ánh toàn diện thực tiễn xét xử.

Giáo sư Qiao cảnh báo rằng ngay cả thẩm phán cũng có thể không hiểu đầy đủ cách AI đưa ra kết quả, do cơ chế vận hành của hệ thống giống như một “hộp đen”. Khi AI tham gia sâu hơn vào quá trình xử lý vụ án, việc xác định trách nhiệm của thẩm phán và quan chức nếu xảy ra sai sót có thể trở nên phức tạp hơn.

Bài học cho Việt Nam trong ứng dụng AI vào lĩnh vực pháp lý

Kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy AI có thể hỗ trợ nâng cao hiệu quả hoạt động tư pháp, giảm công việc hành chính và cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý. Tuy nhiên, những hạn chế về dữ liệu, nguy cơ thiên kiến và khó khăn trong xác định trách nhiệm cũng cho thấy công nghệ không thể thay thế hoàn toàn vai trò của con người trong các quyết định có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu ứng dụng AI trong lĩnh vực pháp lý cần gắn với tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Bên cạnh thúc đẩy ứng dụng công nghệ, cần chú trọng năng lực làm chủ công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, an toàn thông tin và khả năng kiểm soát các hệ thống tự động.

Bài học quan trọng là hiệu quả của AI không chỉ được đo bằng tốc độ xử lý hồ sơ, mà còn ở tính chính xác, công bằng và khả năng giải trình. Việc xác định rõ phạm vi sử dụng AI, duy trì vai trò quyết định của con người và bảo đảm chất lượng dữ liệu sẽ góp phần giúp công nghệ phát huy giá trị, đồng thời hạn chế nguy cơ sai sót trong những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân.