Những bến đò thương nhớ
ĐNCT - Một ngày mới lại bắt đầu trên dòng sông mẹ Thu Bồn. Sương sớm còn bảng lảng trên những bãi bồi, con đò lặng lẽ rời bến, chở theo những người khách quen và những câu chuyện đời thường. Tiếng máy, tiếng mái chèo khua nước hòa vào tiếng sóng vỗ mạn thuyền, đánh thức đôi bờ. Nhìn con đò nhỏ xuôi ngược giữa dòng, tôi chợt nhớ những bến nước, chuyến đò đã đi qua đời mình, nhớ những phận người lấy dòng sông làm lẽ sống, lấy nhịp chèo làm nhịp đời.

Nhiều bến đò sông Thu trước đây nay đã trở thành ký ức. Ảnh: PHƯỚC TRỊNH
Với người xứ Quảng, sông Thu Bồn không chỉ là dòng sông chảy qua miền quê. Đó còn là dòng sông của ký ức, phù sa và những cuộc mưu sinh; nối làng trên với làng dưới, miền ngược với miền xuôi, những mái nhà ven sông với phố thị đông vui.
Trên hành trình ấy, những bến đò từng là nơi gặp gỡ, chia xa, trao đổi hàng hóa và gửi gắm bao tình cảm thân thương…
Đò ngang cũng là đò dọc
Trong một lần trà dư tửu hậu, anh bạn tôi, nhà báo Phan Thanh Minh, từng có nhận xét thật tinh tế: hầu hết bến đò trên dòng Thu Bồn đều mang đặc tính “đò ngang cũng là đò dọc”.
Câu nói ấy cứ đọng lại trong tôi. Bởi một chuyến đò ngang có thể chỉ đưa người từ bờ này sang bờ kia, nhưng trên dòng sông dài rộng, mỗi bến đò còn là điểm nối miền ngược với miền xuôi, làng quê với phố chợ, những phận người với bao miền sinh kế.
Sau này, khi tham gia thực hiện ký sự truyền hình “Những bến đò sông Thu”, tôi có dịp tìm đến các bến đò bằng cả đường bộ lẫn đường thủy.
Mỗi chuyến đi lại mở ra một câu chuyện, một cảnh đời, một miền ký ức. Những câu chuyện ấy, tựa phù sa sông mẹ Thu Bồn, âm thầm bồi đắp đời sống tinh thần của bao người con đất Quảng.
Từ vùng thượng nguồn qua những miền quê Nông Sơn, Quế Sơn, Đại Lộc, Duy Xuyên, Điện Bàn rồi xuôi về Cửa Đại, sông Thu Bồn mang theo dấu ấn của bao thế hệ cư dân. Dọc hành trình ấy, những bến đò từng giữ vai trò quan trọng trong việc kết nối miền xuôi với miền ngược.
Bến Trà Linh nằm ở vùng thượng nguồn, nơi những chuyến đò dọc từng đưa người và hàng hóa qua Hòn Kẽm - Đá Dừng. Từ miền thượng, lâm thổ sản theo đò về xuôi; từ miền biển, mắm muối và những sản vật thiết yếu lại ngược dòng lên nguồn.
Cuộc trao đổi bình dị ấy đã trở thành một phần nếp sống của cư dân ven sông, được gửi vào câu ca dao xứ Quảng: “Ai về nhắn với nậu nguồn/ Mít non gửi xuống, cá chuồn gửi lên”.
Hai câu ca dao mộc mạc mà gói ghém cả một phương thức mưu sinh, một mối giao tình giữa miền ngược và miền xuôi. Con nước có thể lên xuống theo mùa, nhưng sự gắn bó giữa những miền quê vẫn bền bỉ như dòng sông không ngừng chảy.
Trên bến dưới thuyền
Ngày trước, khi đường bộ chưa thuận tiện, sông là con đường quan trọng nối miền xuôi với miền ngược. Những chuyến thuyền chở lâm sản, nông sản và các mặt hàng thiết yếu xuôi ngược trên dòng nước.
Bến sông không chỉ là nơi lên xuống đò mà còn là điểm tập kết hàng hóa, nơi người mua kẻ bán gặp nhau, nơi tin tức từ xa được truyền đi theo tiếng chèo khua và câu chuyện bên mạn thuyền. Dòng sông âm thầm góp phần làm nên diện mạo kinh tế, văn hóa của vùng đất.
Ở thượng nguồn, Hòn Kẽm Đá Dừng hiện lên như một bức tranh sơn thủy, nơi núi đá dựng thành vách, dòng sông uốn lượn giữa đôi bờ. Cảnh sắc ấy đã đi vào thơ ca, trở thành một phần tâm hồn xứ Quảng: “Ngó lên Hòn Kẽm Đá Dừng/ Thương cha nhớ mẹ quá chừng bậu ơi”…
Qua những ghềnh đá, dòng Thu Bồn xuôi về miền đồng bằng, mở ra những vườn cây xanh tốt, những mái nhà nép bên sông và những bến nước gắn bó với đời sống cư dân.
Đại Bình nổi tiếng với những vườn cây ăn trái, được ví như “miệt vườn Nam Bộ” giữa xứ Quảng miền Trung, nơi người dân bao đời chăm chút từng gốc cây, chờ mùa quả chín. Những chuyến đò từng đưa sản vật từ vườn nhà đến chợ, đồng thời chở khách phương xa đến thăm làng. Bến đò vì thế trở thành nhịp cầu nối những cuộc gặp gỡ, đưa miền quê ven sông đến gần hơn với thế giới bên ngoài.
Về những làng mạc quanh Thu Bồn, ký ức một thời sông nước càng hiện rõ. Bến đò là nơi người dân đi chợ, thăm thân, đưa con đến trường hoặc sang bên kia sông làm việc.
Những chuyến đò không phân biệt người giàu hay nghèo, người quen hay khách lạ. Người lái đò nhớ mặt khách, biết giờ người đi chợ, giờ trẻ nhỏ đến lớp; đôi khi còn nán lại đôi chút để người khách đang vội kịp chuyến.
Xuôi về vùng đồng bằng, những chuyến thuyền chở nông sản, tre, mây, cá tôm… từng làm nên nhịp sống tấp nập trên sông.
Ở những nơi có vạn đò, chiếc thuyền vừa là phương tiện đi lại, vừa là mái nhà, là nơi làm ăn và nuôi lớn những đứa trẻ. Bao phận người lênh đênh theo dòng nước, nương vào con nước để mưu sinh. Từ cuộc sống ấy, một lối sống hào sảng, nghĩa tình của cư dân sông nước cũng dần hình thành.
Càng về phía hạ lưu, Thu Bồn càng gần với không gian giao thương của Hội An. Từ sông Thu Bồn qua sông Hoài, thuyền bè từng nối vùng sản vật nội địa với thương cảng.
Hàng hóa từ miền núi, đồng bằng theo đường sông về phố; những mặt hàng từ nơi xa lại theo thuyền ngược dòng đến các làng quê. Nhịp giao thương ấy góp phần tạo nên sự phồn thịnh của Hội An, đồng thời cho thấy vai trò của hệ thống sông ngòi trong lịch sử phát triển vùng đất xứ Quảng.

Cư dân bên sông Thu Bồn sẽ nhớ mãi những bến đò xưa. Ảnh: Tư liệu
Neo đậu bến quê
Nhắc đến những bến đò Thu Bồn, tôi nhớ những cái tên đã in sâu trong ký ức nhiều thế hệ: Trung Phước - Đại Bình, Phú Đa, Bến Dầu, Tĩnh Yên, Thu Bồn - Phú Thuận, Kiểm Lâm - Giao Thủy, Ông Đốc - Vân Ly, Lệ Trạch, Long Hội, Câu Lâu, Thanh Hà, An Lương, Phó Thừa…
Mỗi bến có một dáng hình, một câu chuyện riêng. Có bến nằm bên rặng tre xanh, có bến nép dưới bóng cây cổ thụ, có nơi chỉ là lối đất nhỏ dẫn xuống mép nước.
Tôi từng hình dung mỗi bến đò đều có một cuốn sổ vô hình ghi lại chuyện đời. Trong đó có dáng người mẹ đứng ngóng con bên kia sông, người cha tất tả trở về sau chuyến buôn xa, cô gái rời quê đi lấy chồng, đứa trẻ lần đầu đến trường.
Dòng sông cứ chảy, con đò cứ qua, còn những điều bình dị ấy lặng lẽ kết thành ký ức của một miền quê.
Thời gian trôi, nhiều bến đò xưa đã thưa vắng. Những cây cầu mới nối đôi bờ, đường sá mở rộng, việc đi lại thuận tiện hơn. Đó là dấu hiệu của đổi thay, của cuộc sống ngày càng phát triển.
Nhưng khi những chuyến đò dần khuất bóng, tôi vẫn thấy trong lòng một khoảng trống khó gọi thành tên. Bao lưu luyến, bao câu chuyện đời người dường như vẫn còn gửi lại nơi này.
Có lẽ, ai từng sống bên dòng sông mẹ Thu Bồn đều mang theo trong lòng một bến đò của riêng mình. Bến đò ấy có thể chỉ còn trong trí nhớ, nhưng mỗi lần trở lại, ta vẫn ngỡ nghe tiếng nước vỗ mạn thuyền từ thuở nào.
Dòng sông Thu không chỉ chảy qua đất đai, làng mạc mà còn chảy qua đời người, qua những tháng năm không thể trở lại. Những bến đò, dù còn hay mất, vẫn là nơi neo đậu một phần hồn quê xứ Quảng.
Suy cho cùng, chuyến đò dài nhất không phải chuyến đò đưa người qua một khúc sông, mà là chuyến đò của ký ức - chở ta đi trọn một đời người để rồi cuối cùng vẫn neo đậu về bến bờ bình yên, thuần khiết và thủy chung nhất: bến bờ của cội nguồn thương nhớ.
Nguồn Đà Nẵng: https://baodanang.vn/nhung-ben-do-thuong-nho-3359159.html
