Những cánh cò không trở lại

Ông Phạm Văn Của (bên phải) vẫn luôn đau đáu hy vọng đàn cò quay trở lại.

Một thời cò trắng phủ đồi

Cách đây khoảng 10 năm, những người đi qua đường Hồ Chí Minh, đoạn qua thôn Thọ Liên (nay là thôn Ba Si), xã Kiên Thọ, đều khó quên hình ảnh từng đàn cò bay rợp trên đồi Gò Mả của gia đình ông Phạm Văn Của. Khu đồi rộng khoảng 3 - 4ha từng là nơi trú ngụ của hàng nghìn, thậm chí có thời điểm lên tới cả vạn con cò. Ông Của cho biết, những con cò đầu tiên tìm về vào cuối những năm 1980, đầu những năm 1990. Ban đầu chỉ vài con cò bợ, cò nâu, sau đó cò trắng dần kéo về làm tổ, sinh sản. “Cò bợ về trước. Nó làm tổ, rồi cò trắng thấy có đàn mới kéo về. Nó thấy ở được, không bị bắn thì nó ở”.

Đàn cò về đông cũng kéo theo những người săn bắt. Gia đình ông phải dựng hàng rào tre, hạn chế người lạ ra vào. Nhiều đêm nghe tiếng động trên đồi, ông cùng các con lại cầm đèn pin lên đồi xua đuổi người săn trộm, thậm chí có lần còn bị đe dọa hành hung.

Hơn 30 năm gắn bó, ông dành nhiều diện tích đất để giữ cây, giữ ao, bảo vệ nơi làm tổ cho đàn chim. Dù từng có người trả giá tiền tỷ để mua khu đồi làm du lịch sinh thái, ông vẫn nhất quyết không bán.

Thưa dần những cánh cò

Thế nhưng, cảnh tượng cò bay rợp trời, đậu trắng những ngọn vầu ở đồi Gò Mả giờ chỉ còn trong ký ức. Theo anh Diệu, con trai ông Của, khoảng 5 - 6 năm trở lại đây, đàn cò không còn về làm tổ, sinh sản. Có những thời điểm, chúng vẫn trở về ngủ qua đêm, nhưng số lượng ngày một ít. “Hình như nó vẫn nhớ chỗ cũ. Có hôm nó ở qua đêm, có hôm đậu một lúc rồi lại đi. Nhưng nó không làm tổ nữa. Rồi từ đầu năm đến nay, chưa một lần thấy chúng quay trở lại đồi”, anh Diệu nói.

Sự vắng bóng ấy không diễn ra trong một sớm một chiều, mà âm thầm kéo dài qua nhiều năm. Khu đồi Gò Mả, nơi mà ông Của cùng gia đình dành bao tâm sức để giữ không gian sống cho đàn cò, cứ thưa dần những cánh cò, chỉ còn những tán cây vắng lặng.

Theo những người nhiều năm quan sát đàn cò, có nhiều yếu tố có thể đã tác động đến sự suy giảm của đàn cò. Đường Hồ Chí Minh với lưu lượng xe lớn chạy ngay sát đồi; rồi tình trạng bẫy trộm, bắn trộm có thể khiến môi trường sống của đàn cò bị xáo trộn. Vốn là loài chim nhạy cảm, chỉ cần cảm thấy không an toàn, chúng sẽ tản đi và tìm một nơi trú ngụ khác.

Đặc biệt, nơi kiếm ăn của cò không chỉ nằm quanh khu đồi Gò Mả. Chúng có thể bay xa đến nhiều cánh đồng khác để tìm thức ăn. Vì vậy, bất cứ sự thay đổi nào về môi trường hoặc tình trạng săn bắt, bẫy chim tại những khu vực này cũng có thể tác động đến nơi cư trú của chúng.

Đồi Gò Mả từng là nơi cư ngụ của hàng nghìn con cò.

Đàn cò có thể đã tìm đến một nơi khác để cư trú, hoặc số lượng đàn đã suy giảm đến mức không còn duy trì được một quần thể lớn như trước. Và những con người đã dành cả đời để gắn bó, bảo vệ đàn cò, như gia đình ông Của, giờ vẫn khắc khoải chờ đợi một ngày những cánh cò trắng quay trở lại làm tổ, sinh sôi ở đồi Gò Mả.

Giữ lại một nơi để chờ cò trở về

Ông Trịnh Đình Lợi, Phó Chủ tịch UBND xã Kiên Thọ cho biết: Địa phương rất quan tâm đến việc phục hồi đồi cò Gò Mả và đã nhiều lần khảo sát thực tế, xây dựng phương án bảo vệ, từng bước khôi phục môi trường sống cho đàn chim. Lực lượng chức năng được chỉ đạo rà soát, ngăn chặn tình trạng bẫy bắt chim trời trên toàn địa bàn; cùng với đó, nghiên cứu khôi phục những điều kiện cần thiết để các loài chim có thể trở lại cư trú, làm tổ. Tuy nhiên, đây là quá trình không dễ dàng. Với loài chim nhạy cảm này, nơi trú ngụ chỉ có thể trở thành chốn trở về khi có cây để làm tổ, có nguồn nước, có không gian kiếm ăn và quan trọng nhất là không còn những tác nhân đe dọa. Chỉ khi những điều kiện ấy được khôi phục, hy vọng về một ngày những cánh cò lại bay về đồi Gò Mả mới có thể trở thành hiện thực.

Năm nay, ông Phạm Văn Của đã 94 tuổi. Ở cái tuổi nhiều ký ức có thể phai mờ theo năm tháng, nhưng câu chuyện về đồi cò vẫn được ông nhớ rõ từng chi tiết. Trước đây, trong những lần hiếm hoi trở lại đồi Gò Mả, những cánh cò vẫn lượn vài vòng trên những tán cây, đậu xuống một lúc rồi lại cất cánh. Có lẽ, chúng vẫn nhớ nơi này. Nhưng để những cánh cò thực sự trở lại làm tổ, sinh sôi như trước, cần một không gian sống an toàn và được gìn giữ lâu dài. Điều đó không thể chỉ dựa vào nỗ lực của gia đình ông Của, của riêng xã Kiên Thọ mà cần ý thức của cả cộng đồng trong bảo vệ môi trường và ngăn chặn nạn săn bắt chim trời.