Tại sao Việt Nam là vùng đất của những hang động kỳ vĩ nhất thế giới?

Nếu có một nơi trên Trái Đất khiến con người có cảm giác đang bước vào một thế giới khác, đó có lẽ là những hang động ở Việt Nam. Bên dưới những cánh rừng nhiệt đới, những dãy núi đá vôi và các thung lũng xanh, nước đã âm thầm khoét sâu vào lòng đất qua hàng triệu năm, tạo nên những đại sảnh khổng lồ, sông ngầm, thạch nhũ, hố sụt và những hệ sinh thái gần như biệt lập với thế giới bên ngoài.

Nhưng điều gì khiến Việt Nam sở hữu một hệ thống hang động đặc biệt đến vậy?

Câu trả lời trước hết nằm ở đá vôi. Một phần quan trọng lãnh thổ Việt Nam nằm trên các vùng đá carbonate cổ, đặc biệt là những dải đá vôi trải dài từ miền Bắc qua miền Trung. Đá vôi dễ bị nước hòa tan hơn nhiều loại đá khác. Khi nước mưa đi qua khí quyển và đất, nó hấp thụ carbon dioxide, tạo thành một lượng nhỏ axit carbonic. Dòng nước này thấm xuống các khe nứt trong đá, từ từ mở rộng chúng thành các đường hầm. Qua hàng trăm nghìn, hàng triệu năm, những khe nứt nhỏ có thể biến thành cả một mạng lưới hang động.

Thạch nhũ trong động Phong Nha. Ảnh: Quốc Lê.

Tuy nhiên, chỉ có đá vôi thôi chưa đủ. Điều làm nên những hang động đặc biệt của Việt Nam là sự kết hợp giữa đá cổ, khí hậu nhiệt đới ẩm, địa hình nâng lên, hệ thống sông ngầm và lịch sử kiến tạo phức tạp.

Một trong những minh chứng ngoạn mục nhất là Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Khu vực này nằm trên một hệ thống karst cổ đã phát triển từ khoảng 400 triệu năm trước, thuộc Paleozoic. UNESCO đánh giá đây là một trong những cảnh quan karst đá vôi nổi bật và nguyên vẹn nhất thế giới, đồng thời là hệ thống karst quy mô lớn cổ nhất được biết đến ở châu Á. Đến nay, hơn 220 km hang động và hệ thống sông ngầm đã được ghi nhận trong khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng và Hin Nam No (Lào).

Điều đặc biệt là những hang động này không hình thành cùng một lúc. Chúng giống như một cuốn sách địa chất với nhiều chương. Một số đường hầm nằm ở tầng cao, một số nằm thấp hơn, phản ánh những giai đoạn khác nhau khi sông ngầm thay đổi hướng chảy, địa hình nâng lên hoặc mực nước ngầm biến đổi. UNESCO ghi nhận tại Phong Nha những tầng hang hóa thạch, dấu tích của các dòng sông ngầm cổ, những giai đoạn hòa tan khác nhau và cả các khối thạch nhũ khổng lồ từng hình thành rồi lại bị hòa tan.

Nói cách khác, mỗi hang động lớn ở đây có thể là một hồ sơ về lịch sử địa chất của cả khu vực.

Một góc hang Sơn Đoòng. Ảnh: Tripadvisor.

Và rồi xuất hiện Sơn Đoòng.

Được biết đến rộng rãi sau cuộc thám hiểm năm 2009, Sơn Đoòng nhanh chóng trở thành biểu tượng của thế giới hang động Việt Nam. Điều khiến Sơn Đoòng khác biệt không chỉ là chiều dài hay độ sâu mà là quy mô của không gian bên trong. Một số đoạn hang lớn đến mức có thể chứa cả một khu phố. Bên trong còn có sông ngầm, những khối thạch nhũ khổng lồ và cả những khu rừng hình thành dưới các hố sụt nơi ánh sáng mặt trời lọt xuống.

Đó là một hiện tượng đáng kinh ngạc: một hệ sinh thái rừng nhiệt đới có thể tồn tại bên trong một hang động.

Những hố sụt khổng lồ trên trần hang tạo ra các “cửa sổ” tự nhiên, cho phép ánh sáng, nước mưa và vật chất hữu cơ từ bên ngoài đi vào. Qua thời gian, cây cối phát triển trong lòng hang, tạo nên những khu rừng biệt lập. Vì vậy, hang động không còn đơn thuần là một khoảng trống trong lòng núi. Nó trở thành một hệ sinh thái có điều kiện ánh sáng, độ ẩm và nhiệt độ riêng.

Nhưng Việt Nam không chỉ có Phong Nha - Kẻ Bàng.

Ở phía Bắc, vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà lại kể một câu chuyện khác. Nếu Phong Nha cho thấy cách nước ngầm tạo nên những thế giới bên dưới núi đá vôi, Hạ Long – Cát Bà cho thấy điều gì xảy ra khi biển tiến vào một vùng karst nhiệt đới.

Cảnh quan nhìn từ hang Bồ Nâu, vịnh Hạ Long. Ảnh: Ban quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử.

Hàng nghìn đảo và đảo nhỏ đá vôi ở đây là phần còn lại của một địa hình karst rộng lớn đã bị biển xâm lấn. UNESCO xem Hạ Long – Cát Bà là một trong những ví dụ nổi bật nhất thế giới về karst tháp bị biển xâm nhập. Các hang động tại đây bao gồm những hang cổ hình thành trong môi trường karst trên đất liền, các hang chân núi và những dạng hang, hốc do quá trình biển tác động vào đá vôi.

Điều đó tạo ra một sự tương phản tuyệt đẹp. Ở Phong Nha, chúng ta có thể đi sâu vào lòng núi để nhìn thấy những con sông ngầm cổ. Ở Hạ Long và Cát Bà, những dấu tích của quá trình karst lại hiện ra ngay giữa biển, nơi các tháp đá vôi dựng đứng khỏi mặt nước.

Một địa điểm khác cũng cho thấy sự đa dạng của karst Việt Nam là Tràng An. Tại đây, các dãy núi đá vôi, thung lũng kín, sông nước và hang xuyên núi tạo thành một cảnh quan mà con người có thể đi qua bằng thuyền. Những hang động không tồn tại tách biệt mà nằm trong một hệ thống địa mạo lớn, nơi nước, đá và địa hình liên tục tương tác.

Điều đáng nói là quá trình tạo hang vẫn chưa kết thúc.

Mỗi giọt nước đang thấm qua một khe đá hôm nay vẫn tiếp tục hòa tan một lượng rất nhỏ khoáng chất. Những dòng sông ngầm vẫn đang mở rộng đường đi. Thạch nhũ vẫn tiếp tục hình thành. Một số hang cũ có thể bị bỏ lại khi dòng nước đổi hướng, trong khi những đường hầm mới tiếp tục xuất hiện ở sâu hơn.

Vì thế, các hang động Việt Nam không phải những “công trình” đã hoàn thành. Chúng là những hệ thống địa chất đang sống, dù tốc độ biến đổi chậm đến mức con người gần như không thể cảm nhận trong một đời người.

Có lẽ đó cũng là lý do Việt Nam đặc biệt trên bản đồ hang động thế giới. Không chỉ bởi có Sơn Đoòng, mà bởi ở đây tồn tại cả một chuỗi cảnh quan karst cho phép con người quan sát nhiều giai đoạn khác nhau của lịch sử địa chất: từ núi đá vôi cổ hàng trăm triệu năm tuổi, những hệ thống sông ngầm khổng lồ, hang động trên cạn, cho tới những tháp karst đã bị biển nhấn chìm.

Đứng trước một hang động Việt Nam, chúng ta không chỉ nhìn thấy bóng tối. Bên trong bóng tối ấy là dấu vết của nước, khí hậu, kiến tạo, biển cổ và sự vận động không ngừng của vỏ Trái Đất.

Và có lẽ điều kỳ vĩ nhất là: những hang động ấy đã tồn tại rất lâu trước khi con người xuất hiện, và chúng sẽ tiếp tục thay đổi rất lâu sau khi chúng ta biến mất.

------------------------

Tài liệu tham khảo:

Phong Nha-Ke Bang National Park and Hin Nam No National Park. / UNESCO World Heritage Centre.

Ha Long Bay – Cat Ba Archipelago. / UNESCO World Heritage Centre.

Trang An Landscape Complex. / UNESCO World Heritage Centre.

Giống cừu kỳ lạ với bốn sừng cong đối xứng và gần như không có đuôi