Những cuốn sách phủ bụi bỗng được săn mua thời AI

Đầu năm nay, James Payne, một người bán sách hiếm ở New York (Mỹ), bất ngờ nhận được lượng đơn hàng lớn đối với những cuốn sách mà ngay cả ông cũng cho là ít người biết đến.

Bằng việc đưa những cuốn hiếm lên các sàn thương mại như Alibris, Biblio và Amazon.com, doanh thu cửa hàng ông đã gần như tăng gấp đôi so với cùng thời điểm năm 2025.

Doanh thu cửa hàng sách cũ của ông James Payne tăng gấp đôi so với cùng thời điểm năm 2025. Ảnh: Wall Street Journal.

Payne không phải người duy nhất. Trong nhiều tháng, những người bán sách cũ trên khắp thế giới liên tục kể cho nhau nghe về những mô hình mua hàng kỳ lạ. Những khách hàng này sử dụng những cái tên rất lạ. Mỗi lần mua, họ đặt hàng hàng chục, thậm chí hàng trăm cuốn sách thuộc những chủ đề hoàn toàn không liên quan, rồi chuyển sách qua các kho. Họ cũng không mặc cả về giá.

Theo Wall Street Journal, ban đầu, người bán chỉ lo những vấn đề như làm sao để đóng gói những đơn hàng lớn đến hàng trăm cuốn hay những khách hàng mới này có thanh toán đầy đủ hay không. Nhưng dần dần họ bắt đầu nghi ngờ rằng liệu những đơn hàng này có thể liên quan đến nhu cầu không đáy của các công ty trí tuệ nhân tạo (AI) đối với dữ liệu mới để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn hay không.

Nỗi lo AI "nuốt chửng" văn hóa đọc

Khi ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy các đơn hàng bí ẩn này được chuyển đến những cơ sở chuyên cắt rời, scan và tiêu hủy sách, giới bán sách bắt đầu lo ngại rằng mình đang vô tình tiếp tay cho quá trình công nghệ số “nuốt chửng” văn hóa đọc.

Cửa hàng Second Story Books của ông Allan Stypeck ở Washington, D.C., bắt đầu nhận những đơn hàng số lượng lớn từ mùa xuân năm nay, khiến doanh số tăng vọt.

Cửa hàng hiện có 75.000 cuốn được rao bán trực tuyến, cùng nhiều đầu sách khác tại cửa hàng và đang đàm phán để bán trực tiếp cho một trong những bên mua số lượng lớn. Tuy nhiên, ông Stypeck không khỏi lo ngại về những hệ lụy lớn hơn, trong đó có câu hỏi liệu ông có đang đưa bản sao cuối cùng của một cuốn sách hiếm biến mất khỏi thị trường hay không.

“Những cuốn sách này có lẽ đang phục vụ một mục đích hoàn toàn trái ngược với việc duy trì hoạt động kinh doanh lâu dài của tôi”, ông nói.

Từ lâu, sách đã được sử dụng để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn - công nghệ đứng sau ChatGPT của OpenAI, Claude của Anthropic hay Gemini của Google. Theo hồ sơ vụ kiện vi phạm bản quyền do một nhóm tác giả đệ đơn chống lại Anthropic vào năm 2024, công ty này từng sử dụng các bản sách kỹ thuật số lậu, đồng thời thu mua hàng triệu bản sách in, tháo gáy để quét nội dung rồi tiêu hủy.

Hình ảnh một nhà cung cấp dịch vụ quét sách được đưa vào hồ sơ tòa án trong vụ kiện Anthropic. Ảnh: Wall Street Journal.

Theo Washington Post, Anthropic đã đồng ý trả 1,5 tỷ USD để dàn xếp phần vụ kiện liên quan đến các tác phẩm bị sao chép lậu.

Khi các mô hình AI ngày càng tinh vi, nhu cầu về dữ liệu chất lượng cao, đáng tin cậy để huấn luyện cũng trở nên cấp thiết hơn, trong khi nguồn tài liệu chưa qua xử lý và vẫn được bán trên thị trường ngày càng thu hẹp.

Mã số sách tiêu chuẩn quốc tế (ISBN) - mã định danh riêng cho từng ấn bản sách được xuất bản từ cuối những năm 1960 - cho phép các công ty AI và những đơn vị chuyên cung cấp dữ liệu huấn luyện theo dõi những cuốn sách họ đã đưa vào hệ thống. Việc những người mua bí ẩn đặc biệt ưa chuộng các cuốn sách có ISBN đã giúp các nhà bán sách nhận ra rằng những đơn hàng số lượng lớn này có liên quan đến việc thu thập dữ liệu để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn.

Nơi sách bị tiêu hủy

Nhận thấy số đơn mua sỉ tăng bất thường hồi đầu năm, một người bán sách ở vùng Tây Bắc Thái Bình Dương đã quyết định theo dõi hành trình xuyên nước Mỹ của các kiện hàng. Cô chia sẻ với Wall Street Journal rằng vào cuối tháng 6 và đầu tháng 7, cô đã giấu thiết bị định vị vào bên trong bìa sau của sách thuộc hai lô hàng.

Lô đầu tiên chuyển đến kho của Alibris ở bang Ohio, trước khi tiến về một khu phức hợp công nghiệp ở bang Illinois - địa chỉ trùng khớp với một công ty chuyên về dịch vụ scan sách quy mô lớn.

“Tôi nghĩ đó là nơi cuốn sách đã bị tiêu hủy”, người bán nói.

Lô còn lại chuyển qua kho ở Wisconsin, tới phía bắc Las Vegas (nơi có ít nhất hai cơ sở của Amazon), và cuối cùng dừng lại ở thành phố Mexicali (Mexico). Dù không thể xác định địa chỉ chính xác, Google Maps cho thấy tọa độ này trùng với một nhà máy tái chế giấy.

Người bán sách bắt đầu lo ngại rằng mình đang vô tình tiếp tay cho quá trình công nghệ số “nuốt chửng” văn hóa đọc. Ảnh: New York Times.

Đầu tháng này, trang tin công nghệ 404 Media cho biết đã theo dõi một lô sách trên hành trình xuyên nước Mỹ và cuối cùng xác định được điểm đến là cơ sở Amazon ở Las Vegas có tên VGT3.

Trên diễn đàn Reddit, một bài đăng từ năm ngoái của nhân viên Amazon từng mô tả công việc tại VGT3: “Tất cả những gì chúng tôi làm là scan sách. Một số người chuyên cắt xén gáy sách, số khác tiếp nhận và quét mã vạch”.

Đại diện Amazon cho hay công ty mua sách qua các kênh thương mại “nhằm hỗ trợ phát triển và nâng cao chất lượng các sản phẩm, dịch vụ”.

Trước làn sóng phẫn nộ về nguy cơ các ấn bản độc bản bị tiêu hủy, tỷ phú Elon Musk tuyên bố trên mạng xã hội X rằng ông đã yêu cầu đội ngũ AI của SpaceX “phải lưu giữ mọi cuốn sách hiếm và scan thủ công tỉ mỉ, thay vì gọt phăng gáy sách”.

Trong khi đó, người phát ngôn của Anthropic khẳng định “không có chương trình nào của chúng tôi mua và tiêu hủy các cuốn sách hiếm hay sách cổ”.

Những quyển sách phải hy sinh

Mike Floreani, một luật sư ở bang Texas kiêm chủ hiệu sách trực tuyến Palos Verdes Books and Ephemera, gần đây đã hoàn thành nhiều đơn hàng lớn.

Floreani gọi những cuốn sách này là hàng tồn kho "chết" do đã nằm phủ bụi trên kệ của ông suốt nhiều năm. Ông từng tính đem một số cuốn đến trung tâm tái chế.

“Di sản văn hóa ư? Tôi có thể khẳng định chắc chắn rằng chúng hoàn toàn không phải”, ông nói.

Nhờ các đơn mua sỉ, Floreani đã phá kỷ lục doanh số trong cả 3 tháng qua. Ông cho biết mình không quá bận tâm đến việc các công ty AI mua sách, miễn là họ tái chế sách sau khi quét và không vi phạm các quy định về sở hữu trí tuệ.

Chủ tiệm sách Downtown Brown Books ở thành phố Portland, bang Oregon (Mỹ), ông Scott Brown cũng đã đóng gói một số đơn hàng cho những vị khách mà lúc đó ông tin là có liên quan các công ty AI. Thế nhưng, ông kiên quyết không bán một bản sao có chữ ký tặng của tập Futuria Fantasia - tập san do nhà văn huyền thoại Ray Bradbury sáng tác thời thiếu niên.

Ông Scott Brown cầm một bản sao có chữ ký của cuốn Futuria Fantasia. Ảnh: Wall Street Journal.

Bản sách có giá khoảng 90 USD, nhưng điều khiến Brown không muốn bán là mối liên hệ với người chủ cũ. Ông từng quen Tom, vị khách quá cố từng sở hữu cuốn sách. “Tom sẽ không muốn cuốn sách đó bị đưa lên máy chém”, Brown nói.

Cuối cùng, ông nhờ một người bán sách khác hoàn tất đơn hàng bằng một bản không có chữ ký.

“Nếu muốn giữ lại những bản có chữ ký, chúng ta đành phải hy sinh những bản không có chữ ký. Trước đây, tôi chưa bao giờ nghĩ mình bán sách cho con người, bởi điều đó vốn là hiển nhiên, cho đến khi robot bắt đầu mua sách của tôi”, ông chia sẻ.