Những dấu hiệu cảnh báo nguy cơ thị trường chứng khoán thế giới sụp đổ

Giao dịch viên làm việc tại sàn chứng khoán New York (Mỹ) ngày 11/8/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông Anh ngày 20/9, vào giữa mùa hè, tâm lý tại các trung tâm tài chính lớn trên thế giới vẫn lạc quan. Nhờ cuộc cách mạng AI, thị trường chứng khoán Mỹ đã tăng lên mức cao kỷ lục mới, khi các nhà đầu tư đặt cược rằng làn sóng đầu tư trị giá hàng nghìn tỷ USD sẽ lấn át tác động từ cuộc chiến với Iran.

Giờ đây, những tín hiệu cảnh báo đang xuất hiện. Khi giao tranh tại Trung Đông leo thang mà chưa có dấu hiệu kết thúc, các thị trường tài chính lại rơi vào tình trạng hỗn loạn. Cuộc đua AI có nguy cơ chậm lại, trong khi những điều kiện đầy bất ổn trên thị trường trái phiếu chính phủ đang làm dấy lên lo ngại.

Trong tuần qua, chi phí vay của chính phủ Mỹ đã tăng lên mức cao nhất kể từ năm 2007, kéo theo những tác động đối với tài chính của các hộ gia đình, doanh nghiệp và các chính phủ khác trên toàn thế giới. Lo ngại hiện nay là cuộc chiến do Tổng thống Mỹ Donald Trump phát động đang khiến lạm phát tăng cao hơn. Các nhà đầu tư cũng lo ngại khi các kế hoạch thuế và chi tiêu của Tổng thống Trump khiến nợ của Mỹ vượt 40.000 tỷ USD.

Nhưng khi giá dầu thế giới tăng vọt lên trên 100 USD/thùng gây áp lực bán mạnh trên thị trường trái phiếu, liệu cổ phiếu có phải là lĩnh vực tiếp theo đối mặt với nguy cơ sụp đổ?

Chỉ số S&P 500 gồm các doanh nghiệp hàng đầu của Mỹ hiện thấp hơn 3% so với mức cao kỷ lục, trong khi tổng giá trị của nhóm 7 công ty công nghệ (Nvidia, Apple, Google, Microsoft, Meta, Amazon và Tesla) vượt 20.000 tỷ USD. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng các thị trường đang bị đẩy lên quá cao đúng lúc những đám mây đen đang bao phủ nền kinh tế thế giới.

Theo các chuyên gia, đây là thời điểm đầy biến động. Mối lo ngại chính đối với cả các nhà đầu tư và các nhà hoạch định chính sách là mức độ mà cú sốc giá dầu hiện nay sẽ lan tỏa sang nền kinh tế toàn cầu và liệu điều đó có buộc lãi suất phải tăng mạnh, gây suy thoái hay không.

Các yếu tố dẫn tới cuộc khủng hoảng tài chính có thể đang hội tụ trong bối cảnh thị trường nợ chính phủ Mỹ đầy bất ổn.

Lo ngại cuộc chiến với Iran làm gia tăng lạm phát lớn đến mức Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đã đi ngược lại mong muốn của Tổng thống Trump trong tuần này khi tiến hành đợt tăng lãi suất đầu tiên kể từ năm 2023. Khi các hộ gia đình và doanh nghiệp chịu sức ép chi trả hóa đơn năng lượng và giá nhiên liệu tăng vọt, các ngân hàng trung ương ở những nước khác cũng đang hành động.

Các thị trường tài chính cho thấy Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) có thể tăng lãi suất 4 lần trước cuối năm tới, dù cơ quan này đã giữ nguyên chi phí vay trong tuần này. Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) tăng lãi suất trong tuần trước, nhấn mạnh những tác động của cuộc xung đột leo thang đối với Khu vực đồng euro, trong khi Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ) ngày 18/9 đã nâng lãi suất điều hành lên mức cao nhất trong 31 năm.

Lý do là việc tăng chi phí vay sẽ gây sức ép lên nền kinh tế, hạn chế khả năng tình trạng lạm phát tăng cao trong ngắn hạn trở nên dai dẳng. Tuy nhiên, động thái này sẽ tác động tới các hộ gia đình và doanh nghiệp vốn đang chật vật với cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt. Tình trạng mất việc có thể gia tăng, qua đó làm trầm trọng thêm những thách thức mà các chính phủ đang phải đối mặt khi gánh nặng nợ nần ngày càng lớn.

Theo tính toán của ông Jim Reid, chuyên gia của Deutsche Bank, cuộc suy thoái ở Mỹ trong lịch sử thường xảy ra khoảng 3-3,5 năm sau đợt tăng lãi suất đầu tiên. Các thị trường thường giảm điểm, thậm chí sụp đổ, trước khi suy thoái bắt đầu và thường bắt đầu phục hồi trước khi nền kinh tế phục hồi.

Tuy nhiên, mối lo ngại lớn đối với các nhà đầu tư là AI cũng có thể không đáp ứng kỳ vọng, trong bối cảnh lo ngại AI đã tạo ra bong bóng khổng lồ trên thị trường chứng khoán Mỹ.

Một thước đo phổ biến được các nhà đầu tư sử dụng để đánh giá liệu một thị trường có bị định giá quá cao hay không là tỷ lệ CAPE, tức là tỷ lệ giá trên lợi nhuận điều chỉnh theo chu kỳ. Chỉ số này đã tăng lên mức cao nhất kể từ năm 2000, cho thấy thị trường chứng khoán Mỹ đang được định giá cao bất thường so với lợi nhuận của các doanh nghiệp.

Nghiên cứu cho thấy quy mô thách thức: để làn sóng AI trị giá hàng nghìn tỷ USD tạo ra lợi nhuận, doanh số liên quan đến AI của các công ty công nghệ tham gia lĩnh vực này sẽ phải tăng thêm từ 600-800 tỷ USD trong vòng 2 năm.

Trong bối cảnh đầy biến động, ước tính khả năng bong bóng AI vỡ vào năm tới là 30%.

Các nhà đầu tư rõ ràng đang lo ngại. Hơn 1.000 nhà đầu tư đã đăng ký tham dự cuộc trao đổi có chủ đề “Cảnh báo diệt vong do AI”, sau khi lãnh đạo các công ty công nghệ hàng đầu thế giới kêu gọi giảm tốc độ phát triển AI.

Tình hình hiện nay có những điểm tương đồng với vụ sụp đổ dotcom năm 2000, khi nhiều công ty Internet từng được coi là những tên tuổi lớn tiếp theo đã sụt giảm mạnh giá trị. Đây là lời nhắc nhở rằng ngay cả khi một công nghệ có khả năng tạo ra cuộc cách mạng, các nhà đầu tư vẫn có thể mất tiền nếu rót vốn vào quá nhiều cơ sở hạ tầng quá sớm.

Các kế hoạch chi tiêu khổng lồ được các công ty AI công bố đang làm dấy lên lo ngại rằng những công ty này có thể đã vay quá nhiều.

Cũng có những dấu hiệu khác cho thấy sức ép gia tăng trên các thị trường tín dụng. Tại Anh, BoE cho biết chênh lệch giữa nhóm trái phiếu có lợi suất cao rủi ro nhất và an toàn nhất đã nới rộng kể từ khi cuộc chiến với Iran bắt đầu, cho thấy các nhà đầu tư thận trọng hơn với việc nắm giữ các khoản nợ rủi ro.

Tại Mỹ trong tuần này, chi phí vay tăng thể hiện qua lãi suất của trái phiếu Kho bạc Mỹ vượt ngưỡng 5% mang ý nghĩa tâm lý quan trọng.

Ông John Higgins, cố vấn kinh tế trưởng tại Capital Economics, cho rằng mức này được một số người coi là ngưỡng mà trên đó thì các thị trường tài chính có thể rơi vào tình trạng hỗn loạn.

Bất chấp những biến động, vẫn có hy vọng tránh được sụp đổ thị trường, trong đó có kỳ vọng rằng các thị trường đang đánh giá quá cao nguy cơ lạm phát do cuộc chiến với Iran gây ra.

Ngoài ra, đối với nhiều nhà đầu tư, giảm tốc độ đầu tư vào AI sẽ giúp hạn chế nguy cơ hình thành bong bóng.

Có những dấu hiệu cho thấy AI đang bắt đầu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nền kinh tế Mỹ đã ghi nhận tốc độ tăng năng suất cao hơn, trong khi AI cũng là một trong những nguyên nhân giúp kinh tế Anh tăng trưởng vượt dự báo, đạt tốc độ nhanh nhất trong Nhóm G7 trong nửa đầu năm nay.

Điều này có thể giúp các công ty có giá cổ phiếu tăng cao bắt đầu chứng minh rằng mức định giá của họ là hợp lý. Tuy nhiên, đây là canh bạc có mức độ rủi ro cao trong thời điểm biến động toàn cầu mạnh.