Những dòng sông và dòng chảy văn hóa Nam Bộ

Các mô hình phương tiện giao thông, dụng cụ đánh bắt… tại trưng bày.

“Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” là trưng bày vừa được khai mạc tại Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Trưng bày nằm trong khuôn khổ Dự án Sống cùng dòng sông do Đại sứ quán Pháp tại Việt Nam và Viện Pháp tại Việt Nam khởi xướng.

Trưng bày nhiều tác phẩm hội họa và tư liệu

Gần 80 hiện vật, tác phẩm hội họa, hình ảnh và tư liệu được tuyển chọn từ quá trình hợp tác của 4 bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh (gồm: Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh) đã kể lại cho người xem câu chuyện của những dòng sông qua 3 chủ đề xuyên suốt, từ cội nguồn đến tương lai.

Mở đầu là nhóm chủ đề Những dòng sông như dấu ấn bản sắc văn hóa Nam Bộ. Ở nhóm chủ đề này, trưng bày giới thiệu những dấu ấn về cư dân đầu tiên dọc theo sông. Trên những gò đất ven sông, con người định cư, thích nghi với môi trường sông nước và gửi gắm niềm tin vào các vị thủy thần. Thông qua Cụm hiện vật văn hóa Đồng Nai, Cụm hiện vật di tích khảo cổ giồng Cá Vồ, Cụm hiện vật văn hóa Óc Eo; cùng Bản đồ phân bố các di tích tiền sử Nam Bộ; thần thoại tín ngưỡng vùng sông nước và những lễ hội trên sông, trưng bày cho thấy dòng sông đã trở thành cái nôi của những giá trị bản sắc sơ khai, nơi gửi gắm niềm tin, khát vọng và tinh thần cố kết cộng đồng của biết bao thế hệ.

Phần 2 - Vai trò và công năng của dòng sông, trưng bày thể hiện dòng sông là nguồn sống, là nhịp sinh kế và đồng thời là mạng lưới trao đổi, kết nối. Thông qua cụm ảnh mùa nước nổi và cụm ảnh bến cảng sinh động, trưng bày cho thấy dòng sông Nam Bộ đã lưu dấu ấn của lao động, sáng tạo và thích nghi, nơi con người học cách sống cùng sông nước và kể câu chuyện của mình qua sông nước.

Đến với trưng bày, người xem sẽ bắt gặp những mô hình trên sông nước được bố trí ngay tại khu vực trung tâm. Theo thông tin tại trưng bày, để thích nghi với môi trường, tổ tiên cư dân Nam Bộ đã tạo ra những tập quán mới và một lối sống đặc thù, từ đó làm nên nét đặc trưng của văn hóa sông nước. Một trong những nét chính của đời sống văn hóa sông nước đó là sự đa dạng của các phương tiện giao thông dùng để di chuyển trên các tuyến đường thủy như: xuồng, ghe, vỏ lãi, tàu, phà… Điểm chung của các ghe thuyền là đều được vẽ mắt - một tập quán phổ biến của ngư dân Nam Bộ. Theo đó, trước khi hạ thủy, người ta thường vẽ 2 con mắt ở mỗi bên mũi ghe. Theo quan niệm dân gian, chiếc ghe được xem như một thực thể sống, trong đó đôi mắt giúp nhìn đường, tránh những hiểm nguy như: thủy quái, bãi cạn, dòng xoáy; đồng thời mang lại may mắn và thuận lợi trong bước đường mưu sinh của cư dân vùng sông nước.

Các đại biểu xem Bản đồ phân bố các di tích khảo cổ học thời tiền sử ở Nam Bộ.

Mở ra một không gian đối thoại

Trong phần 3 - Tương lai nào cho các dòng sông, trưng bày thể hiện 2 chủ đề nhỏ: Dòng sông kiệt sức và Sự mong manh của vùng đồng bằng, qua đó nêu bật vấn nạn ô nhiễm vi nhựa và chất thải rắn, nạn khai thác cát, đô thị hóa…

Phát biểu tại lễ khai mạc trưng bày, ông Etienne Ranaivoson, Tổng Lãnh sự Pháp tại Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh: Dự án Sống cùng dòng sông hướng đến 2 mục tiêu. Mục tiêu trước hết là hiểu rõ những mối đe dọa đang bủa vây các dòng sông và hơn hết là nhìn lại một cách sâu sắc mối quan hệ của con người với dòng sông. Như vậy, vấn đề cốt lõi ở đây là chúng ta phải tái định nghĩa lại cách chúng ta cùng chung sống với các dòng sông hiện nay. “Dòng sông là nơi nuôi dưỡng ký ức sống động của các vùng lãnh thổ và mang trong mình những câu chuyện của hôm qua và những lời hứa hẹn trong tương lai. Và đó chính là những gì mà không gian trưng bày triển lãm mang đến cho chúng ta, tạo nên một không gian đối thoại một cách thiết yếu với công chúng cùng dòng sông…” - ông Etienne Ranaivoson cho biết.

Chia sẻ sâu hơn về thông điệp của trưng bày, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Khắc Xuân Thi cho biết: Trưng bày lần này mở ra một không gian đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức và tương lai, giữa tri thức khoa học và cảm xúc văn hóa. Thông qua gần 80 hiện vật, tác phẩm hội họa, hình ảnh và tư liệu được tuyển chọn từ 4 bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh, công chúng sẽ có dịp tiếp cận câu chuyện về các dòng sông ở Nam Bộ…

Trưng bày “Chúng tôi, những dòng sông Nam Bộ” mở cửa đón khách tham quan đến hết ngày 17-10-2026.