Những hang đá lịch sử nơi Bác Hồ sống và làm việc tại Pác Bó

Ngày 28/01/1941 (mồng 2 Tết Tân Tỵ), sau 30 năm hoạt động ở nước ngoài, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cùng các đồng chí Lê Quảng Ba, Phùng Chí Kiên, Thế An, Đặng Văn Cáp, Hoàng Văn Lộc vượt qua cột mốc 108 (nay là cột mốc 675) trên biên giới Việt - Trung, về đến Pác Bó, xã Trường Hà (trước đây thuộc huyện Hà Quảng), tỉnh Cao Bằng. Những ngày đầu, Người ở tại nhà ông Lý Quốc Súng (Máy Lỳ), dân tộc Nùng, từ ngày 28/01 đến ngày 7/2/1941. Để bảo đảm bí mật, an toàn, từ ngày 8/2/1941, Người chuyển vào sống và làm việc trong các hang đá của dãy núi phía sau bản Pác Bó.

Pác Bó là vùng núi đá vôi, có nhiều hang động kín đáo, gần biên giới, có cơ sở cách mạng vững chắc từ năm 1937 và quần chúng một lòng bảo vệ. Đây là những điều kiện để các hang đá nơi đây trở thành chỗ ở, nơi làm việc, nơi cất giấu tài liệu và liên lạc bí mật của Người trong giai đoạn 1941 - 1945.

Hang Cốc Bó - nơi ở và làm việc đầu tiên của Người

Hang Cốc Bó (tiếng Nùng có nghĩa là “đầu nguồn”), nay thường được gọi là hang Pác Bó, nằm trong lòng núi Các Mác, cách nhà ông Lý Quốc Súng vài trăm mét. Chính ông Lý Quốc Súng đã chỉ hang cho Người và các đồng chí, đồng thời, mang mấy tấm ván gỗ nghiến vào hang để kê làm giường. Cửa hang nhỏ, chỉ vừa một người đi; lòng hang rộng khoảng 80 m², ẩm thấp và lạnh. Hang có lối kín dẫn sang bên kia biên giới, thuận lợi cho việc rút lui khi bị lộ.

Tấm ván gỗ được kê làm giường, nơi Bác Hồ nghỉ ngơi trong những ngày đầu sống và làm việc tại hang Cốc Bó năm 1941.

Người ở và làm việc tại hang Cốc Bó từ ngày 8/2/1941 đến trung tuần tháng 3/1941. Trên vách hang, Người dùng than ghi dòng chữ Hán đánh dấu ngày đầu tiên vào hang: “Nhất cửu tứ nhất niên, nhị nguyệt bát nhật” (ngày 8 tháng 2 năm 1941). Một khối thạch nhũ trong hang có hình đầu người với tóc và râu dài được Người đặt tên là tượng Các Mác; ngọn núi phía sau được đặt tên là núi Các Mác, dòng suối trước hang là suối Lê-nin.

Trong thời gian ở đây, ban ngày Người ra làm việc bên bàn đá cạnh suối, tối về nghỉ trong hang. Người dịch cuốn Lịch sử Đảng Cộng sản Liên Xô, biên soạn tài liệu huấn luyện cán bộ và chuẩn bị cho Hội nghị Trung ương Đảng. Cũng tại đây, Người viết bài thơ “Tức cảnh Pác Bó”, phản ánh cuộc sống thiếu thốn nhưng lạc quan của người chiến sĩ cách mạng. Hiện trong hang còn tấm phản gỗ, bếp lửa và bộ bàn ghế Người từng ngồi làm việc với cán bộ.

Hang Lũng Lạn - nơi ở của Người cuối tháng 3/1941

Khi địch tăng cường lùng sục, để giữ bí mật, Người chuyển sang hang Lũng Lạn gần đó. Hang rộng khoảng 50 m². Điều kiện sinh hoạt ở đây còn khó khăn hơn: chỗ ngủ không có ván, chiếu, chỉ lót lá cây rừng xuống nền đất. Người ở và làm việc tại hang Lũng Lạn trong khoảng cuối tháng 3/1941, trước khi chuyển sang lán Khuổi Nặm, cách hang Cốc Bó khoảng 1 km.

Lán Khuổi Nặm sau đó trở thành nơi Người ở lâu nhất tại Pác Bó. Tại đây, từ ngày 10 đến ngày 19/5/1941, Người chủ trì Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng, hoàn chỉnh chủ trương chuyển hướng chỉ đạo chiến lược, quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh. Các hang Cốc Bó, Lũng Lạn là chặng đầu của quá trình chuẩn bị cho hội nghị lịch sử này.

Hang Ngườm Vài - nơi Người trực tiếp kết nạp đảng viên

Hang Ngườm Vài cũng nằm trên dãy núi Các Mác, rộng khoảng 80 m². “Ngườm” trong tiếng địa phương chỉ vách đá nhô ra như mái nhà. Năm 1941, tại đây, Người trực tiếp dự, hướng dẫn và kết nạp đồng chí Nông Thị Trưng vào Đảng. Theo hồi ký của bà, lễ kết nạp diễn ra ngày 06/12/1941, người giới thiệu là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và đồng chí Lê Quảng Ba.

Bà Nông Thị Trưng (tên thật là Nông Thị Bày) từng tham gia bảo vệ Người tại Pác Bó, được Người trực tiếp dạy chữ, bồi dưỡng kiến thức chính trị và đặt tên “Trưng” theo tên Hai Bà Trưng. Sự kiện tại hang Ngườm Vài cho thấy sự quan tâm của Người đối với công tác phát triển đảng viên, đào tạo cán bộ là người dân tộc thiểu số và cán bộ nữ ngay từ những ngày đầu xây dựng căn cứ địa Cao Bằng.

Hang Diêm Tiêu nằm trên vách đá cao, cây cối che kín cửa hang, từng được sử dụng làm hòm thư liên lạc bí mật và nơi cất giấu tài liệu cách mạng giai đoạn 1941 -1945.

Hang Slí Điếng và hang Diêm Tiêu - hòm thư, nơi cất giấu tài liệu bí mật

Trên đường từ hang Cốc Bó vào lán Khuổi Nặm có hai di tích hang Slí Điếng và hang Diêm Tiêu. Hang Slí Điếng là hang đá nhỏ nằm gần lối đi, được Người và cán bộ sử dụng làm hòm thư liên lạc bí mật. Công văn, chỉ thị, báo cáo, thư từ được đặt ở vị trí quy định trong hang; đến ngày giờ nhất định có người đến lấy hoặc gửi, nhờ đó việc liên lạc được bảo đảm bí mật, thông suốt.

Cách hang Slí Điếng khoảng 100 m là hang Diêm Tiêu, nằm trên vách đá cao, cửa hang có cây cối che kín. Do vị trí kín đáo, hang được sử dụng làm hòm thư bí mật và nơi cất giấu tài liệu trong suốt giai đoạn 1941 - 1945, khi Pác Bó là trung tâm chỉ đạo của căn cứ địa Cao Bằng, cho đến ngày 4/5/1945 Người rời Pác Bó về Tân Trào (Tuyên Quang).

Ngày 20/02/1961, Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm lại Pác Bó, thăm hang Cốc Bó và nói chuyện với đồng bào. Những hang đá nơi Người từng ở, làm việc trở thành chứng tích về một giai đoạn đặc biệt của cách mạng Việt Nam, đồng thời, phản ánh tấm lòng của đồng bào các dân tộc Pác Bó trong việc che chở, bảo vệ lãnh tụ.

Các hang di tích ở Pác Bó gắn với những sự kiện, những ngày tháng cụ thể trong quá trình Người chuẩn bị cho Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Bảo tồn nguyên trạng các hang đá, gắn với giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ là trách nhiệm thường xuyên của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng.