Những món trang sức khẳng định vị thế đàn ông người Cơ Tu

Món trang sức thể hiện uy tín, vị thế

Trong những ngày hội giữa đại ngàn Trường Sơn, nơi đồng bào Cơ Tu ở TP Đà Nẵng sinh sống, đàn ông thường khoác khố thổ cẩm, đội mũ gắn lông chim và đeo nhiều loại trang sức truyền thống.

Nổi bật trước ngực là những chuỗi hạt kết thêm nanh thú. Những chiếc nanh trắng ngà, cong vút, phần nhọn hướng ra ngoài tạo điểm nhấn mạnh mẽ trên bộ trang phục.

Vòng đeo cổ với những chiếc nanh heo dài từng là biểu tượng của sức mạnh, địa vị của đàn ông Cơ Tu.

Già làng C’Lâu Blao (83 tuổi, thôn Voòng, xã Hùng Sơn) cho biết trang sức truyền thống của người Cơ Tu được làm từ nhiều chất liệu như hạt cườm, mã não, vỏ ốc, lông chim, nanh, móng hoặc sừng thú.

Trong đó, nanh heo là một trong những vật liệu đặc biệt, thường được đàn ông dùng để tạo điểm nhấn cho vòng đeo trước ngực.

“Vòng của đàn ông Cơ Tu có thể kết nhiều chiếc nanh heo. Tùy uy tín, vị trí của người đeo trong làng mà số lượng nanh nhiều hay ít. Một số nơi còn kết xen nanh heo với móng hoặc sừng thú”, già Blao kể.

Không chỉ là món trang sức quý, nanh heo còn được một số người Cơ Tu xem như “bùa hộ mệnh”.

Theo ông, những chuỗi vòng cầu kỳ, gắn nhiều nanh quý thường được già làng, trưởng tộc hoặc người có uy tín sử dụng. Đó thường là những người am hiểu phong tục, biết nói lý - hát lý, có khả năng hòa giải mâu thuẫn và giải quyết việc chung của làng.

Mỗi khi tham gia lễ hội hoặc trình diễn văn hóa, già C’Lâu Blao vẫn đeo những chiếc nanh cùng bộ trang phục bằng vỏ cây rừng.

“Những chiếc nanh heo vừa tạo nên nét đặc trưng trong cách trang sức của đàn ông Cơ Tu, vừa mang giá trị tinh thần”, già Blao nói.

Già C’Lâu Blao trong bộ trang phục bằng vỏ cây, “khoe” những chiếc nanh heo được mình gìn giữ hàng chục năm.

Kỳ công nhiều năm để có chiếc nanh đẹp

Già làng C’Lâu Nhím (78 tuổi, thôn Gừng, xã Đông Giang) cho biết, trước đây đàn ông Cơ Tu thường tham gia những chuyến đi săn. Mỗi lần săn được heo rừng, những chiếc nanh dài, cong đẹp thường được giữ lại làm trang sức.

Heo càng già, nanh càng dài và được coi trọng. Nanh được xâu cùng hạt cườm, đá hoặc mã não, khi đeo thòng xuống trước ngực.

“Với người đàn ông Cơ Tu xưa, có được chiếc nanh heo rừng đẹp không chỉ là sở hữu món trang sức quý mà còn gợi nhắc chuyến săn thành công, kinh nghiệm đi rừng và sự gan dạ của người thợ săn”, già Nhím nói.

Những chiếc nanh heo được kết xen với hạt cườm, đá, mã não tạo thành món trang sức nổi bật của người Cơ Tu.

Trong những lễ hội, vòng kết nanh heo là trang sức không thể thiếu trên trang phục của các già làng, người có uy tín.

Bên cạnh nanh heo rừng, người Cơ Tu còn có cách nuôi heo nhà rất kỳ công để tạo ra những chiếc nanh dài, trắng ngà và uốn cong đẹp mắt.

Già làng C’Lâu Bhớ (75 tuổi, xã Hùng Sơn) cho biết muốn có bộ nanh như ý, người dân phải lựa chọn con heo phù hợp rồi nuôi trong nhiều năm. Khi heo lớn, phần răng hàm trên được xử lý để tránh cọ xát với hai chiếc nanh phía dưới, tạo khoảng trống cho nanh tiếp tục phát triển.

Người nuôi còn phải theo dõi quá trình nanh dài ra. Một lỗ nhỏ được tạo ở đầu nanh để theo thời gian, chiếc nanh dần uốn cong.

Sau khoảng 8 - 10 năm, nanh có thể dài khoảng 10 - 15cm, lớp ngà trắng, bóng và mịn. Có chiếc cong gần thành vòng, thậm chí cuộn thành nhiều vòng.

Đến khi lấy nanh cũng phải cẩn thận để giữ nguyên vẹn. Chỉ cần nanh bị sứt, nứt hoặc gãy, công sức chăm sóc suốt nhiều năm có thể không cho ra món trang sức như mong muốn.

Già làng C’Lâu Bhớ giới thiệu những chiếc nanh heo - món trang sức phải mất nhiều năm chăm sóc mới có được.

Để có chiếc nanh uốn cong gần thành vòng như thế này, người Cơ Tu phải kỳ công nuôi và chăm sóc heo trong gần 10 năm.

“Những chiếc nanh dài, uốn cong như vậy rất hiếm và được người Cơ Tu coi là vật quý”, già Bhớ nói.

Chính vì mất nhiều năm mới có được, những chiếc nanh đẹp từng mang giá trị lớn. Có chiếc đặc biệt được trao đổi ngang với một vài con trâu. Gia đình nuôi được heo có bộ nanh đẹp cũng được cộng đồng đánh giá cao.

Nanh heo không chỉ được xâu cùng chuỗi hạt để đeo trước ngực. Khi tục để tóc dài, búi sau gáy còn phổ biến, đàn ông Cơ Tu còn dùng nanh cong cài vào búi tóc cùng lược, que tre vót nhọn hoặc lông nhím.

Trong quan niệm dân gian, nanh heo còn được một số người xem như "bùa hộ mệnh", vật gửi gắm mong muốn về sức khỏe, bình an và tránh những điều không may.

Nhiều chàng trai Cơ Tu cũng đeo vòng nanh heo khi tham gia lễ hội, sinh hoạt văn hóa truyền thống.

Ngày nay, tập quán săn bắt thú rừng để lấy nanh làm trang sức đã không còn; cũng rất hiếm gia đình còn kỳ công nuôi một con heo suốt gần chục năm chỉ để lấy bộ nanh đẹp. Những chiếc nanh cũ được lưu truyền trong gia đình hoặc do các già làng, nghệ nhân gìn giữ vì thế càng trở nên đặc biệt.

Mỗi dịp lễ hội, khi những già làng Cơ Tu khoác trang phục truyền thống, đeo chuỗi hạt gắn nanh trước ngực, món trang sức ấy lại gợi nhắc một tập quán làm đẹp độc đáo cùng câu chuyện về sức mạnh, sự giàu có và uy tín của người đàn ông Cơ Tu xưa.