Những người cứu internet khỏi 'rác AI'

Hơn 15 năm qua Youtuber Rosanna Pansino chia sẻ rất nhiều tác phẩm bánh do chính mình làm ra với hy vọng đem lại niềm vui và cảm hứng bằng sáng tạo thú vị, chẳng hạn bánh hình nhân vật Star Wars hay thanh socola lập thể. Nhưng trong loạt nội dung mới nhất cô đặt ra thêm mục tiêu: đánh bại trí tuệ nhân tạo.

Nội dung nhảm nhí tạo ra bởi AI - hay còn gọi là “rác AI” (AI slop) - tràn ngập trên tài khoản mạng xã hội của Pansino. Trước đây cô thường thấy bài đăng từ bạn bè cùng thợ làm bánh thực thụ, còn bây giờ video AI hoàn toàn lấn át. Thậm chí còn có cả thể loại video chẳng ra gì về đồ ăn (như xu hướng phết thứ chẳng ngờ tới lên bánh mì nướng) khiến cô khó chịu vô cùng.

Pansino quyết định phải hành động. Cô kết hợp kinh nhiệm nhiều năm của mình với trí tuệ nhân tạo để “tái hiện” nội dung nhảm nhí ngoài đời thực.

Ví dụ trong video AI, kẹo dẻo được rắc lên bánh mì nướng trông khá đơn giản. Nhưng Pansino cần tạo ra thứ gì đó hoàn toàn mới. Nữ Youtuber lấy bơ, phẩm màu, đường cùng khuôn nhựa sáng tạo nên hỗn hợp giống hệt kẹo dẻo từ ngoại quan đến hương vị.

“Internet tràn ngập rác AI. Tôi muốn chống lại chúng theo cách thú vị”, Pansino chia sẻ.

Trên mạng đầy rẫy nội dung nhảm nhí về đồ ăn - Ảnh: CNET/Jeffrey Hazelwood

Công nghệ AI hoạt động âm thầm trên internet suốt nhiều năm, thường theo cách khó nhận thấy. Đến vài năm trước AI tạo sinh bùng nổ, mở màn cho một cuộc chuyển đổi tốc độ chóng mặt. Từ đó lượng lớn nội dung rác xuất hiện tràn lan, thường là sự sao chép vô nghĩa và thiếu cẩn trọng những thông tin đã có.

Theo một nghiên cứu mới do trang CNET thực hiện, 94% người trưởng thành tại Mỹ được hỏi lướt mạng thấy nội dung AI – chỉ 11% cho rằng chúng thú vị, hữu ích, cung cấp thông tin.

Nội dung AI rất dễ tạo ra, lại đa dạng về hình thức. Sora của OpenAI, Nano Banana của Google hay MetaAI tạo văn bản, hình ảnh, video chỉ bằng vài cú nhấp chuột.

Giới chuyên gia đã bày tỏ quan ngại về tác động của trí tuệ nhân tạo đến môi trường, nền kinh tế, lực lượng lao động, thông tin sai lệch, trẻ em và những nhóm dân số dễ bị tổn thương khác. Họ chỉ ra nguy cơ AI làm tăng định kiến, tiếp tay lừa đảo, gây hại cho khả năng sáng tạo. Tuy nhiên tất cả cảnh báo đều không làm chậm lại tốc độ sử dụng AI. Công nghệ này dần thay thế nhà sáng tạo, nghệ sĩ, nhà văn.

“Rác AI” đang lan rộng như dầu tràn ngoài đại dương. Nhưng rất nhiều người đang nỗ lực dọn dẹp. Có người đấu tranh đòi dán nhãn tất cả nội dung AI. Giới sáng tạo nội dung thì thúc đẩy nhận thức về truyền thông cũng như thay đổi cách chúng ta tiếp nhận thông tin. Nhà xuất bản, nhà khoa học thử một số cách mới nhằm ngăn thông tin xấu lan rộng. Nhà phát triển lập nên không gian trực tuyến sạch bóng AI.

Mặc dù loại bỏ hoàn toàn “rác” là bất khả thi, loạt nỗ lực nêu trên đem lại tính nhân văn cho internet. Video “tái hiện” nội dung AI nhảm nhí của Pansino làm nổi bật công sức tỉ mỉ, chi tiết trong quá trình làm bánh. Cô cho biết: “Sự sáng tạo là một trong những điều quan trọng nhất mà con người có. Nếu để AI lấn át thì chúng ta còn lại gì?”.

Giới sáng tạo quyết không lùi bước

Ngày nay không ít người xem “rác AI” như nội dung giải trí hay một loại văn hóa internet mới. Đáng chú ý hơn, ta thấy chúng vì bị ép buộc chứ không phải vì đã cho thuật toán biết ta thích nội dung như vậy. Công ty phát triển công cụ video trực tuyến Kapwing cho biết hiện tại nếu đăng ký một tài khoản Youtube mới, một phần ba trong số 500 video Shorts đầu tiên hiển thị cho bạn sẽ là nội dung nhảm nhí tạo ra bởi AI. Tính đến tháng 2.2026 đã có hơn 1,3 tỷ video TikTok được gắn nhãn là nội dung AI. Nội dung nhảm nhí giờ trở nên phổ biến khi lướt internet, giống như vi nhựa lan tràn trong thực phẩm.

Pansino so sánh việc mình làm giống một nhân viên kinh doanh chạy đua doanh số với trang web mới của công ty: con người đối đầu máy móc đem lại cảm giác phấn khích.

Hơn 21 triệu người theo dõi cô trên YouTube, Instagram, TikTok cổ vũ nhiệt tình cho loạt video độc đáo gần đây mà Pansino cho rằng xuất phát từ sự thất vọng khi thấy nội dung nhạt nhẽo trên mạng xã hội. Hơn nữa bánh cô làm ra thực sự ăn được.

“Chúng ta đạt được những khía cạnh mà trí tuệ nhân tạo không bao giờ có thể”, Theo Pansino.

Một số nhà sáng tạo nội dung khác thì nổi lên như “người kiểm chứng thực tế”, Jeremy Carrasco (tài khoảng Instagram và TikTok @showtoolsai) dựa vào chuyên môn sản xuất video của bản thân để vạch trần video AI. Nhóm anh thường phụ trách phát trực tuyến các sự kiện cho doanh nghiệp, nên họ dễ dàng phát hiện điểm bất hợp lý ở nội dung tạo ra bởi AI, chẳng hạn hiệu ứng lóe sáng. Loạt video mà Carrasco đăng tải giúp hơn 870.000 người theo dõi trên Instagram, YouTube, TikTok nhận ra bất thường.

“Hầu hết mọi người không dành thời gian phân tích như tôi. Nếu nội dung đó tác động đến tiềm thức, thuyết phục họ đây là thật thì não bộ của họ không phân tích nữa”, Carrasco chia sẻ.

Người sản xuất “rác AI” không muốn người xem nghi ngờ, mà luôn cố gắng đánh vào cảm xúc qua đó thu hút tương tác để kiếm tiền. Kapwing ước tính các tài khoản chuyên đăng nội dung nhảm nhí hàng đầu thu về hàng triệu USD doanh thu quảng cáo mỗi năm.

“Rác AI” đang lan rộng như dầu tràn ngoài đại dương - Ảnh: CNET

Nhìn thấy chưa chắc đáng tin

Mạng xã hội rất khó xác định nội dung nào do AI tạo ra. Để loại bỏ tài khoản thường xuyên đăng tải hàng loạt “rác AI”, một số nền tảng khuyến khích người dùng thật thiết lập thêm bước xác minh vào tài khoản. LinkedIn đã có hơn 100 triệu thành viên làm vậy.

Nhưng không ít người đang sử dụng công cụ tự động hóa dựa trên AI để viết bài đăng hay bình luận trên hàng trăm tài khoản ngẫu nhiên – đối tượng người dùng được gọi là nhóm nuôi dưỡng tương tác. Phó chủ tịch LinkedIn Oscar Rodriguez cho biết xác định người dùng loại này chẳng hề dễ dàng: “Không có dấu hiệu cụ thể nào để biết chắc chắn đó là tài khoản không xác thực hoặc giả mạo. Cần tìm nhiều dấu hiệu khác nhau từ hành vi của tài khoản đó”.

Lấy ví dụ hình ảnh AI. Nhiều người tạo ảnh chân dung mới bằng trí tuệ nhân tạo, sử dụng chúng làm ảnh đại diện không vi phạm quy định của LinkedIn. Tuy nhiên nếu một tài khoản có ảnh đại diện là hình AI, cộng thêm dấu hiệu như bình luận nhiều hơn mức điển hình của người dùng thông thường thì LinkedIn sẽ chú ý đến.

Hiện tại các nền tảng thực thi chính sách dán nhãn và thêm dấu bản quyền (watermark). Người dùng phải dán nhãn để cho biết rằng nội dung của họ được tạo ra bởi AI, nếu không hệ thống giám sát có thể tự động dán nhãn. Còn dấu bản quyền cung cấp thông tin về cách thức lẫn thời điểm nội dung được tạo ra.

Khung dấu bản quyền chuẩn hiện nay là C2PA. Tuy nhiên không phải mô hình AI cũng tương thích với chuẩn này, công cụ xác minh không thể dán nhãn cho mọi nội dung trí tuệ nhân tạo – dẫn đến tình trạng thiếu nhất quán. Vì vậy cần áp dụng thêm giải pháp khác.

Giáo sư khoa học máy tính Abe Davis (Đại học Cornell) đang dẫn đầu một nhóm nghiên cứu phát triển phương pháp nhúng dấu bản quyền vào ánh sáng. Tất cả những gì cần làm là dùng đèn lắp chip để chạy mã. Bất cứ thiết bị nào tiến hành ghi hình sẽ tự động nhúng. Dấu bản quyền ẩn trong tần số ánh sáng, trải rộng khắp video, không thể phát hiện bằng mắt thường và rất khó xóa bỏ. Chỉ người có mã bí mật mới giải mã được dấu bản quyền, biết rõ phần nội dung nào đã bị chỉnh sửa. Công nghệ này đặc biệt hữu ích trong phát sóng sự kiện trực tiếp nơi người phát biểu là mục tiêu dễ bị giả mạo. Hiện phương pháp chưa được thương mại hóa.

Cuộc chiến của ngành xuất bản

Nhận diện văn bản AI khó chẳng kém hình ảnh hay video AI. Chatbot “ngấu nghiến” tin tức từ nhiều nguồn khác nhau rồi trả lại kết quả tiềm ẩn nguy cơ sai lệch, vi phạm bản quyền. Công cụ dịch thuật và lưu trữ được hỗ trợ bởi AI đe dọa công việc của dịch giả và nhà sử học, nhưng thực ra chỉ là sự thay thế hời hợt. Có không ít ví dụ bài báo hay nghiên cứu đầy lỗi (do vô tình hoặc do nhầm lẫn) xuất hiện trên kênh chính thống.

Mỗi ngày nhận đến khoảng 2.000 bài, nền tảng lưu trữ văn bản nghiên cứu trực tuyến ArXiv có sử dụng công cụ sàng lọc tự động giúp sàng lọc tài liệu gian lận hay do AI tạo ra quá lộ liễu. Nhưng tất cả phụ thuộc rất nhiều vào hàng trăm tình nguyện viên phụ trách xem xét bài theo lĩnh vực chuyên môn của mình. ArXiv cũng thắt chặt quy định gửi bài và áp dụng hệ thống xác thực. Dù không hoàn hảo, các biện pháp như vậy rất cần thiết.

“Kho tàng khoa học đang bị pha loãng. Nhiều nghiên cứu do AI tạo ra hoặc sai hoàn toàn, hoặc vô nghĩa. Nỗ lực tìm ra sự thật trở nên khó khăn hơn, mọi người có thể bị dẫn dắt sai hướng”, theo biên tập viên ArXiv Steinn Sigurdsson.

Số nghiên cứu chất lượng kém nhiều đến nỗi một nhóm nghiên cứu đã dùng chúng phát triển công cụ máy học chuyên nhận diện “rác” khoa học. Công cụ xác định bằng cách tìm cụm từ thông dụng mà chatbot hay người tạo nội dung dựa vào để bắt chước văn phong học thuật. Tất nhiên nó không hoàn hảo, hiện tại chỉ phát hiện khuôn mẫu từng được huấn luyện qua.

Nền tảng sạch bóng AI

Không như Meta hay X chủ động tích hợp AI vào nền tảng của mình và thuyết phục người dùng rằng chúng an toàn, một số đơn vị phát triển chọn hướng đi xây dựng không gian số không trí tuệ nhân tạo.

DiVine (giống TikTok) thuộc số ít mạng xã hội “sạch”. Kho lưu trữ của nền tảng hiện có 10.000 video từ ứng dụng gốc.

Giám đốc tiếp thị DiVine Alice Chan cho biết: “Chúng tôi không phản đối AI, nhưng nghĩ rằng mọi người xứng đáng có một nơi mà họ có thể tin tưởng rằng nội dung họ xem là thật, do người thật tạo ra”.

Nhằm ngăn chặn nội dung AI, công ty hợp tác với The Guardian Project triển khai hệ thống xác thực dựa trên C2PA. Họ còn định thiết kế các bước kiểm tra cấu trúc video. Người dùng có thể báo cáo nếu phát hiện nội dung AI.

Các “ông lớn” mạng xã hội như Instagram, X, Youtube nhận ra vấn đề “rác AI”, tuy nhiên viễn cảnh chúng quay lại thời kỳ lấy nội dung người thật làm trung tâm rất khó xảy ra. Do đó ứng dụng như DiVinve tràn đầy cơ hội cạnh tranh.

Cẩm Bình