Những người thầm lặng giữ 'mạch sống' ví, giặm qua nhiều thế hệ

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn chia sẻ, ví, giặm Nghệ Tĩnh phát triển trong dòng chảy lâu dài của văn hóa dân tộc, đồng thời có sự gắn bó đặc biệt với văn hóa cách mạng. Từ sau năm 1945 đến nay, loại hình nghệ thuật này có bước phát triển mạnh mẽ cả về chất lượng lẫn quy mô kho tàng dân ca.

Ví, giặm Nghệ Tĩnh, Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO vinh danh đang được nhiều thế hệ nỗ lực gìn giữ, lan tỏa, tiếp tục khẳng định sức sống bền bỉ.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn.

“Chưa thời kỳ nào ví, giặm phát triển rộng lớn như hiện nay”, ông Vĩ nhận định, đồng thời cho biết thêm nếu trước đây việc thực hành dân ca chỉ tập trung ở một số vùng nhất định thì nay riêng Nghệ An đã có hàng trăm câu lạc bộ ví, giặm hoạt động sôi nổi. Dân ca được đưa vào trường học, được truyền dạy, luyện tập thường xuyên, một tín hiệu rất đáng mừng cho sức sống của di sản.

U80 vẫn “say” câu ví, giặm

Ở tuổi 80, nhiều nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và những người yêu dân ca ví, giặm vẫn lặng thầm vun đắp, giữ gìn và lan tỏa di sản quê hương đến thế hệ hôm nay và mai sau.

Hơn 60 năm gắn bó với dân ca ví, giặm xứ Nghệ, nhạc sĩ Hồ Hữu Thới chia sẻ, ngay từ thời còn học tại Nhạc viện, ông đã lấy âm hưởng dân ca làm chất liệu chủ đạo trong sáng tác. Tình yêu đặc biệt với ví, giặm cũng thôi thúc ông trở về Nghệ An công tác sau khi tốt nghiệp.

Nhạc sĩ Hồ Hữu Thới say mê với làn điệu dân ca xứ Nghệ.

Đến nay, nhạc sĩ Hồ Hữu Thới đã sáng tác hơn 600 ca khúc, phần lớn được phát triển từ chất liệu dân ca ví, giặm. Ông cũng là người góp phần xây dựng Nhà hát Kịch dân ca xứ Nghệ, đưa loại hình nghệ thuật này phát triển mạnh mẽ và được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là đoàn ca kịch chuyên nghiệp.

Không chỉ sáng tác và biểu diễn, ông còn tích cực đưa dân ca đến gần hơn với thế hệ trẻ. Nhạc sĩ đã phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nghệ An triển khai chương trình đưa dân ca vào trường học. Thời điểm đó, nhiều trường học ở khu vực miền xuôi đã bắt đầu tổ chức cho học sinh tìm hiểu, học hát ví, giặm.

Sau khi nghỉ hưu, ông ra Hà Nội và có gần 20 năm hoạt động tại Hội Di sản Văn hóa Việt Nam, tiếp tục gắn bó với các hoạt động bảo tồn di sản văn hóa, trong đó có câu lạc bộ dân ca ví, giặm xứ Nghệ tại Hà Nội. Với ông, niềm vui lớn nhất là dân ca xứ Nghệ hôm nay không chỉ được gìn giữ trong lớp người cao tuổi mà còn lan tỏa mạnh mẽ tới thế hệ trẻ, trở thành một phần đời sống văn hóa đương đại.

Các nghệ sĩ tham gia biểu diễn làn điệu dân ca ví, giặm tại chương trình "Mạch Lam Giang".

Bà Hoàng Kim Thành, Chủ nhiệm Câu lạc bộ dân ca ví, giặm xứ Nghệ tại Hà Nội.

Cùng chung tình yêu ví, giặm, bà Hoàng Kim Thành, Chủ nhiệm Câu lạc bộ dân ca ví, giặm xứ Nghệ tại Hà Nội, ở tuổi 80 vẫn miệt mài với từng chương trình, từng hoạt động quảng bá dân ca ví, giặm xứ Nghệ. Với bà, giữ gìn di sản không chỉ là lưu giữ một làn điệu dân ca, mà còn là gìn giữ hồn cốt quê hương và trao lại tình yêu ấy cho thế hệ trẻ.

Bà Hoàng Kim Thành xúc động chia sẻ, suốt 12 năm qua, hành trình gìn giữ và lan tỏa dân ca ví, giặm là chặng đường đầy gian khó nhưng cũng rất đáng tự hào. Từ hai bàn tay trắng, câu lạc bộ từng bước được gây dựng, không chỉ quy tụ những người yêu dân ca trong cộng đồng mà còn lan tỏa tới các thế hệ trẻ trong trường học và ngoài xã hội.

Những ngày đầu thành lập, mọi hoạt động đều tự túc. Bà Thành cùng các thành viên đã tổ chức hơn 110 chương trình, tự bỏ kinh phí thực hiện vì chưa có đơn vị tài trợ. Nhiều tài liệu, sách giới thiệu về dân ca ví, giặm cũng được gửi tới các trường học nhằm phục vụ công tác tuyên truyền, quảng bá di sản trong nước và quốc tế.

Với mỗi nghệ sĩ, dân ca ví, giặm luôn là niềm tự hào họ muốn lan tỏa rộng rãi trong nước và quốc tế.

Dù đã bước sang tuổi 80, bà vẫn miệt mài với công việc bảo tồn dân ca, song điều khiến bà trăn trở nhất là tìm người kế cận phù hợp. “Để giữ được một di sản cần có sự hy sinh, nhiệt tình và tinh thần trách nhiệm…”, bà Thành tâm niệm và dành phần lớn thời gian đưa dân ca đến với trường học, với lớp trẻ.

Với bà Hoàng Kim Thành dù ở bất cứ nơi đâu, chỉ cần luôn hướng về cội nguồn thì đều có thể góp sức gìn giữ bản sắc quê hương. “Tôi đã 80 tuổi rồi, nhưng sẽ còn làm đến lúc ra đi thanh thản…”, bà nói và bày tỏ mong muốn mỗi người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ xứ Nghệ, sẽ tiếp tục chung tay lan tỏa, bảo tồn và phát huy giá trị của dân ca ví, giặm, di sản quý báu của quê hương và dân tộc.

Người trẻ giữ “mạch sống” dân ca ví, giặm

Các nghệ sĩ trẻ nỗ lực làm mới làn điệu dân ca ví, giặm để tiếp cận đến đông đảo công chúng ở nhiều thế hệ.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ nhấn mạnh rằng, khuyến nghị quan trọng nhất của UNESCO đối với mọi di sản là phải bắt đầu từ sự thấu hiểu. Công việc của những người làm nghiên cứu là đi sâu khám phá, lý giải các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Sau quá trình thấu hiểu mới đến thẩm định, bảo tồn và bảo lưu di sản.

Tuy nhiên, bảo tồn không thể tách rời phát huy và phát triển; di sản phải tiếp tục được làm giàu, được nuôi dưỡng trong đời sống đương đại, đồng thời cần được quảng bá, truyền thông để lan tỏa bản sắc cộng đồng ra thế giới.

Chính từ tinh thần đó, thời gian qua nhiều người trẻ cũng đang nỗ lực góp phần giữ gìn và lan tỏa những làn điệu ví, giặm tới đông đảo công chúng.

Là một người con của quê hương Nghệ Tĩnh, anh Lê Thanh Phong, giảng viên Đại học văn hóa Hà Nội, Trưởng đoàn Nghệ thuật UNESCO Dân ca xứ Nghệ tại Hà Nội cảm thấy vinh dự và hạnh phúc khi được gắn bó với ví, giặm.

Anh Lê Thanh Phong, giảng viên Đại học văn hóa Hà Nội, Trưởng đoàn Nghệ thuật UNESCO Dân ca xứ Nghệ tại Hà Nội.

Anh Phong chia sẻ, câu lạc bộ ví, giặm đầu tiên do anh thành lập được hình thành ngay trong môi trường Đại học văn hóa Hà Nội, sau đó từng bước phát triển thành một đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp. Với anh, ví, giặm không chỉ là tài sản riêng của xứ Nghệ mà còn là tài sản chung của đất nước và nhân loại. Vì thế, mỗi cá nhân, tổ chức, đặc biệt là thế hệ trẻ, đều cần có ý thức bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa này.

Mỗi khi các bạn trẻ mong muốn tổ chức chương trình giới thiệu, quảng bá ví, giặm tại Thủ đô, anh luôn cảm thấy xúc động và sẵn sàng đồng hành, từ tư vấn nội dung, thiết kế chương trình đến dàn dựng biểu diễn. Điều anh trăn trở là làm sao giải mã ví, giặm bằng ngôn ngữ trẻ trung, hiện đại hơn để loại hình dân ca này có thể đến gần với đời sống hôm nay.

Anh cũng nhớ lời người thầy từng nói: “Đừng nghĩ dân ca là của người già”. Bởi từ hàng trăm năm trước, chính những người trẻ đã sáng tạo nên dân ca trong quá trình lao động, giao duyên và bày tỏ tình cảm. Theo thời gian, những lớp người trẻ ấy trở thành các nghệ nhân, nghệ sĩ lão thành, còn hôm nay, thế hệ trẻ tiếp tục là những người kế thừa và giữ cho “mạch sống” của dân ca ví, giặm được nối dài trong đời sống đương đại.

Anh Lê Thanh Phong cùng tham gia biểu diễn dân ca ví, giặm.

Những năm gần đây, anh Lê Thanh Phong đặc biệt vui khi phong trào ví, giặm tại Hà Nội phát triển mạnh với nhiều câu lạc bộ hoạt động sôi nổi. Đoàn nghệ thuật của anh ngoài công việc nghiên cứu, sưu tầm, phục dựng còn đẩy mạnh quảng bá di sản thông qua biểu diễn nghệ thuật.

Điểm đặc biệt là phần lớn diễn viên đều còn rất trẻ nên các tiết mục cũng được làm mới bằng hòa âm, phối khí hiện đại, cách dàn dựng mang hơi thở đương đại và những lời ca mới gần gũi với xu hướng của giới trẻ. Theo anh Phong, muốn dân ca sống được trong đời sống hôm nay thì cần tìm cách đưa ví, giặm đến gần công chúng trẻ bằng chính ngôn ngữ và cảm xúc của thời đại mới.

Không chỉ lan tỏa trong nước, đoàn Nghệ thuật UNESCO Dân ca xứ Nghệ tại Hà Nội của anh Phong còn tích cực quảng bá ví, giặm ra thế giới thông qua các hoạt động ngoại giao văn hóa phối hợp cùng Bộ Ngoại giao Việt Nam và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Trong năm qua, đoàn đã tham gia biểu diễn tại nhiều chương trình Ngày văn hóa Việt Nam ở nước ngoài như Paris, Trung Quốc, Mexico và gần đây nhất là Nhật Bản nhân dịp kỷ niệm quan hệ ngoại giao Việt Nam - Nhật Bản.

Các bạn trẻ luyện tập làn điệu dân ca ví, giặm dưới sự hướng dẫn của nghệ sĩ gạo cội.

Thanh âm của các nhạc cụ truyền thống hòa quyện cùng làn điệu dân ca ví, giặm mang đến những tiết mục hấp dẫn.

Anh Lê Thanh Phong cho rằng, ngoại giao bằng văn hóa là cách kết nối gần gũi và giàu cảm xúc nhất với bạn bè quốc tế. Những câu hát ví, giặm mộc mạc nhưng chan chứa nghĩa tình đang trở thành nhịp cầu đưa văn hóa Việt Nam đến với thế giới, vượt qua khoảng cách địa lý để chạm tới sự đồng cảm của mọi người ở nhiều quốc gia khác nhau.

Song, khó khăn lớn nhất với người trẻ khi đến với dân ca chính là vượt qua giới hạn của bản thân. Là một người thuộc thế hệ 9X, những năm đầu bước vào hành trình nghiên cứu, sưu tầm dân ca và xây dựng câu lạc bộ ví, giặm tại Hà Nội, anh Phong cũng có nhiều băn khoăn như các bạn trẻ hôm nay, cũng thích tìm hiểu những loại hình nghệ thuật mới, hiện đại, phù hợp với tâm tư, tình cảm và phong cách của giới trẻ.

Tuy nhiên, càng gắn bó với dân ca, anh càng nhận ra rằng di sản cha ông để lại sẽ không thể được gìn giữ nếu chính thế hệ hôm nay không tự ý thức trách nhiệm bảo tồn và tiếp nối. Anh tin tưởng rằng trong tương lai sẽ có thêm nhiều bạn trẻ ở các trường đại học, nhiều vùng quê khác cùng tổ chức những hoạt động quảng bá dân ca Việt Nam nói chung, ví, giặm nói riêng để di sản luôn được cất lên và tỏa sáng trong đời sống hiện đại.

Những chương trình kết hợp giữa truyền thống và hiện đại mở ra cơ hội để người trẻ và thêm yêu các làn điệu dân ca ví, giặm.

Không chỉ những người làm nghiên cứu hay nghệ sĩ trẻ tâm huyết với việc gìn giữ dân ca ví, giặm, nhiều bạn trẻ, sinh viên cũng tìm thấy sự đồng điệu với di sản quê hương qua những cách tiếp cận mới mẻ, gần gũi hơn. Những chương trình kết hợp giữa truyền thống và hiện đại đang mở ra cơ hội để người trẻ hiểu, cảm và thêm yêu các làn điệu dân ca tưởng chừng vốn xa cách với đời sống của thế hệ hôm nay.

Trong những ngày tháng năm, bạn trẻ Nguyễn Đình Sáng, sinh viên Đại học Văn hóa Hà Nội, cùng các cộng sự miệt mài lên ý tưởng và chuẩn bị cho chương trình “Mạch Lam Giang” với mong muốn đưa dân ca ví, giặm đến gần hơn với giới trẻ Thủ đô.

“Ví, giặm không chỉ là di sản của quê hương Nghệ An, Hà Tĩnh mà còn là tài sản chung của quốc gia, của dân tộc và của cả nhân loại”, Đình Sáng nói.

Là người con xứ Nghệ, Đình Sáng cảm thấy hạnh phúc khi nhận được sự đồng hành, ủng hộ của nhiều nhà nghiên cứu và nghệ sĩ tâm huyết với dân ca xứ Nghệ. Khi kết nối với nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, anh nhận được sự hỗ trợ nhiệt tình trong việc tư vấn nội dung, xây dựng kịch bản. Đồng thời, nghệ sĩ Lê Thanh Phong cũng cho bạn trẻ nhiều lời khuyên để cùng hoàn thiện chương trình một cách chỉn chu và gần gũi hơn với công chúng trẻ…

Các bạn trẻ cùng các chuyên gia, cố vấn, nghệ sĩ đồng hành cùng chương trình nghệ thuật "Mạch Lam Giang".

Bạn Nguyễn Đình Sáng, Trưởng Ban Tổ chức chương trình "Mạch Lam Giang".

Đình Sáng chia sẻ, điểm đặc biệt của chương trình “Mạch Lam Giang” không chỉ nằm ở các tiết mục biểu diễn mà còn ở phần giao lưu, trải nghiệm trực tiếp với khán giả. Chương trình tạo không gian để các nhà nghiên cứu và nghệ sĩ chia sẻ, hướng dẫn người trẻ phân biệt giữa “ví”, “giặm”, “hò” cũng như hiểu hơn về giá trị, nguồn gốc của từng làn điệu dân ca.

Bên cạnh những làn điệu cổ truyền, chương trình còn thử nghiệm nhiều cách tiếp cận mới nhằm đưa ví, giặm đến gần hơn với đời sống đương đại. Các tiết mục kết hợp giữa điệu cổ và tân cổ, giữa dân ca với phong cách biểu diễn hiện đại được đưa vào chương trình. Đặc biệt, nhóm thực hiện còn mạnh dạn kết hợp ví, giặm với rap, với sự tham gia của Hà Quỳnh Như, nữ ca sĩ trẻ được biết đến với nhiều sản phẩm sáng tạo trên nền chất liệu dân gian.

Thông qua việc tổ chức chương trình, Đình Sáng và các cộng sự mong rằng, ngày càng có nhiều người biết đến dân ca ví, giặm, từ đó mở thêm nhiều hình thức biểu diễn, quảng bá mới cho di sản. Trong thời gian tới, nhóm dự định phối hợp với các câu lạc bộ và đơn vị nghệ thuật để đưa ví, giặm đến những không gian trình diễn đa dạng hơn, hướng tới xây dựng những dự án dài hơi thay vì chỉ dừng lại ở một chương trình ngắn hạn.

Các bạn trẻ hào hứng theo dõi các tiết mục biểu diễn dân ca ví, giặm.

Bạn Phạm Thị Đào, sinh viên trường Đại học Văn hóa Hà Nội chia sẻ, cô đặc biệt ấn tượng với cả những làn điệu ví, giặm cổ truyền lẫn các tiết mục được làm mới bởi các nghệ sĩ trẻ. Sự kết hợp giữa dân ca với phong cách biểu diễn hiện đại đã tạo nên cách tiếp cận gần gũi, mới mẻ hơn đối với giới trẻ, khiến giới trẻ ngày càng yêu thích dân ca ví, giặm.

“Những người trẻ như chúng tôi mong sẽ có thêm nhiều chương trình văn hóa để có thêm cơ hội tiếp cận các di sản như dân ca ví, giặm cũng như nhiều loại hình văn hóa truyền thống khác. Khi di sản được kể lại bằng ngôn ngữ của thời đại mới, người trẻ sẽ dễ dàng cảm nhận được vẻ đẹp, chiều sâu và giá trị lâu bền của văn hóa dân tộc”, Đào chia sẻ.