Những người thầm lặng tìm lại tên cho liệt sĩ

Hơn nửa thế kỷ sau ngày đất nước thống nhất, trên những hàng bia trắng ở các nghĩa trang liệt sĩ vẫn còn hàng nghìn dòng chữ "Liệt sĩ chưa xác định được danh tính". Sau mỗi cuộc khai quật, phía sau những bộ quần áo bảo hộ lấm bụi đất là những y, bác sĩ pháp y đang lặng lẽ thu nhận từng mẫu sinh phẩm với hy vọng trả lại tên tuổi cho những người đã ngã xuống. Đó là công việc không có ánh hào quang, chỉ có sự chính xác tuyệt đối của khoa học, lòng biết ơn và trách nhiệm đối với lịch sử.

Hàng chục năm qua hành trình tìm kiếm người thân của nhiều gia đình vẫn chưa khép lại. Có những người mẹ đi hết cuộc đời vẫn không biết con mình yên nghỉ nơi đâu; có những người con nay tóc đã bạc vẫn chỉ mong một lần được thắp nén nhang đúng phần mộ của cha...

Lặng thầm giữa những phần mộ chưa biết tên

5 giờ sáng, Nghĩa trang Liệt sĩ Núi Nài (phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh) còn chìm trong màn sương mỏng. Hàng nghìn ngôi mộ nối dài thành những dãy thẳng tắp, xen giữa những tấm bia đã khắc tên là không ít phần mộ chỉ mang dòng chữ ngắn ngủi "Liệt sĩ chưa xác định được danh tính".

Bác sĩ Đặng Hải (bên phải) và bác sĩ Võ Tiến Bằng chuẩn bị cho hành trình tìm lại tên các liệt sĩ. Ảnh: Nhật Thắng.

Giữa không gian tĩnh lặng, tiếng xẻng chạm nhẹ xuống lòng đất vang lên đều đặn. Không phải một cuộc khai quật khảo cổ, cũng không phải một công trình xây dựng. Đó là hành trình đi tìm lại tên tuổi cho những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Trong bộ quần áo blouse trắng phủ thêm lớp đồ bảo hộ, bác sĩ Đặng Hải và bác sĩ Võ Tiến Bằng, công tác tại Trung tâm Pháp y và Giám định y khoa Hà Tĩnh, gần như không trao đổi nhiều với nhau. Những cái gật đầu, những ánh mắt hiểu ý cùng những động tác thuần thục đã thay cho lời nói.

Các bác sĩ thận trọng, tỉ mỉ thu nhận mẫu sinh phẩm từ hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN. Ảnh: Nhật Thắng.

Từng lớp đất được bóc lên chậm rãi. Mỗi mảnh xương, mỗi chiếc răng còn sót lại đều được nâng niu bằng cả hai bàn tay. Ở nơi này, mọi thao tác đều phải thật chậm. Chậm để bảo đảm yêu cầu nghiêm ngặt của chuyên môn và cũng chậm bởi sự thành kính dành cho những người lính đã nằm lại dưới lòng đất suốt hơn nửa thế kỷ.

Giữa cái nắng trưa tháng Bảy bỏng rát, mồ hôi thấm ướt lưng áo bảo hộ, nhưng không ai vội vàng. Với những người làm công tác pháp y, chỉ một sai sót rất nhỏ cũng có thể khiến mẫu sinh phẩm không còn đủ điều kiện giám định ADN, đồng nghĩa với việc thêm một gia đình phải tiếp tục chờ đợi.

Chiến tranh đã lùi xa hàng chục năm, thời gian cũng lấy đi rất nhiều dấu vết, có những bộ hài cốt chỉ còn vài mảnh xương nhỏ, có những phần mộ chịu tác động của mưa nắng, độ ẩm và điều kiện thổ nhưỡng suốt hàng chục năm khiến việc tách chiết ADN trở nên vô cùng khó khăn. Bởi vậy, mỗi khi tìm được một chiếc răng còn nguyên vẹn hay một đoạn xương đủ tiêu chuẩn lấy mẫu, niềm hy vọng lại được nhen lên.

Bác sĩ Đặng Hải tỉ mỉ trong từng chi tiết nhỏ. Ảnh: Nhật Thắng.

Khi tim thấy một chiếc răng còn nguyên vẹn, bác sĩ Đặng Hải nhẹ nhàng trong từng thao tác nhỏ. Đối với người bình thường, đó chỉ là một mảnh di cốt rất nhỏ, nhưng với những người làm công tác pháp y, đó có thể là "chiếc chìa khóa" mở ra cánh cửa đoàn tụ cho một gia đình đã chờ đợi hàng chục năm.

Anh cẩn thận đặt mẫu vào khay chuyên dụng mọi thao tác đều được ghi chép tỉ mỉ, mỗi mẫu đều có mã số riêng. Từ vị trí lấy mẫu, hiện trạng hài cốt đến thời gian thu nhận đều được lập hồ sơ đầy đủ trước khi niêm phong, bảo quản và chuyển đến đơn vị giám định.

Phía sau những thao tác tưởng như đơn giản ấy là cả một quy trình nghiêm ngặt nhằm loại bỏ nguy cơ nhiễm chéo, yếu tố có thể làm sai lệch kết quả giám định ADN. Nghề pháp y vốn đã đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối, nhưng với hài cốt liệt sĩ, áp lực còn lớn hơn rất nhiều. Bởi mỗi mẫu phẩm gần như chỉ có một cơ hội, không thể làm lại, không thể thay thế và cũng không ai cho phép mình mắc sai lầm.

"Chúng tôi luôn làm việc với tất cả sự cẩn trọng và lòng biết ơn"

Nhiều năm làm công tác pháp y, bác sĩ Đặng Hải đã quen với những vụ giám định khó khăn. Thế nhưng, mỗi lần bước chân vào nghĩa trang liệt sĩ, cảm xúc trong anh vẫn nguyên vẹn như lần đầu.

"Mỗi phần hài cốt đều là một con người đã hy sinh vì đất nước. Chúng tôi luôn làm việc với tất cả sự cẩn trọng và lòng biết ơn. Có những trường hợp hài cốt đã phân hủy rất nhiều, việc lựa chọn được mẫu đạt yêu cầu vô cùng khó khăn. Nhưng chỉ cần nghĩ đến những người thân đã chờ đợi suốt mấy chục năm, chúng tôi lại tự nhủ phải cố gắng thêm một chút nữa", bác sĩ Hải chia sẻ.

Nhiều đêm 2 bác sĩ phải thức trắng để tìm mẫu tiểu cốt xác định ADN sau khi các ngôi mộ được khai quật kịp tiến độ thời gian. Ảnh: Nhật Thắng.

Khác với những ca giám định thông thường, công việc lấy mẫu hài cốt liệt sĩ diễn ra trong điều kiện ngoài trời, giữa cái nắng gay gắt hoặc những cơn mưa bất chợt. Mọi thiết bị đều phải được khử khuẩn tuyệt đối. Găng tay phải thay liên tục, dụng cụ lấy mẫu được kiểm tra nhiều lần để bảo đảm không xảy ra nhiễm chéo.

Đối với những người làm công tác lấy mẫu hài cốt liệt sĩ ADN còn là câu chuyện của tình thân, của sự chờ đợi và của những món nợ ân tình chưa được trả trọn vẹn. Bác sĩ Võ Tiến Bằng hiểu rất rõ điều đó. Mỗi lần cùng đồng nghiệp thực hiện nhiệm vụ tại các nghĩa trang liệt sĩ, anh luôn mang theo tâm thế của một người làm nghề, nhưng cũng là một người đang góp phần nối lại những cuộc đoàn tụ tưởng như đã bị thời gian chia cắt.

Với anh, sự cẩn trọng không bắt đầu từ lúc cầm mẫu trên tay, nó bắt đầu ngay từ khi chuẩn bị dụng cụ, từ việc kiểm tra từng thiết bị, từ việc khử khuẩn, thay găng tay, từ cách lựa chọn vị trí lấy mẫu và kết thúc bằng việc niêm phong, bảo quản, bàn giao đúng quy định. Một quy trình tưởng chừng lặp lại qua từng phần mộ, nhưng chưa bao giờ trở thành sự máy móc, bởi mỗi phần mộ là một câu chuyện riêng, mỗi mẫu sinh phẩm là một niềm hy vọng riêng.

Có những lần trở về từ nghĩa trang, điều khiến các bác sĩ nhớ mãi không phải là sự khó khăn của công việc, mà là ánh mắt của những người đi tìm người thân. Họ gặp những người mẹ đã gần trọn một đời chờ con, những người em giữ lại từng kỷ vật ít ỏi của người anh đã hy sinh, những người con sinh ra khi cha đã mãi mãi nằm lại nơi chiến trường, chỉ mong một ngày được biết chính xác phần mộ của cha mình. Có những gia đình đã đi tìm thông tin suốt 50, 60 năm, thời gian có thể làm thay đổi nhiều thứ, những người ra đi khi ấy có thể đã không còn, nhưng tình cảm và sự chờ đợi thì vẫn còn nguyên.

Chính những câu chuyện ấy khiến công việc của các bác sĩ pháp y trở nên đặc biệt hơn. Họ không chỉ đang thu nhận mẫu xương, thu nhận niềm tin của những gia đình mà đang mang trên vai sự kỳ vọng của những người đã chờ đợi quá lâu để được gọi hai tiếng "người thân".

Để những người lính được gọi đúng tên mình

Điều đọng lại sau mỗi lần rời nghĩa trang đối với các bác sĩ pháp y không phải là cái nắng gay gắt hay những giờ làm việc kéo dài giữa đất đá, mà là ánh mắt đầy hy vọng của thân nhân các liệt sĩ. Họ lặng lẽ dõi theo từng thao tác lấy mẫu, gửi gắm vào đó niềm mong mỏi đã kéo dài suốt hơn nửa thế kỷ.

Bác sĩ Đặng Hải thắp nén tâm nhang trước khi mở nắp tiểu đã được khai quật để tìm mẫu tiểu cốt để giám định ADN. Ảnh: Nhật Thắng.

Có người mẹ đã ngoài chín mươi vẫn gắng gượng đến nghĩa trang mỗi khi nghe tin tổ chức lấy mẫu ADN. Có người em nâng niu tấm ảnh cũ của người anh hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ. Cũng có những người con chỉ biết cha qua lời kể của mẹ và tờ giấy báo tử đã úa màu theo năm tháng. Tất cả đều chung một khát vọng: tìm được chính xác nơi người thân đang yên nghỉ.

Những cuộc gặp ấy khiến công việc của các bác sĩ Đặng Hải và Võ Tiến Bằng vượt lên ý nghĩa của một nhiệm vụ chuyên môn. Mỗi phần mộ chưa có tên không chỉ là một mẫu giám định mà còn là hy vọng đoàn tụ của một gia đình đã chờ đợi hàng chục năm.

"Chúng tôi luôn tự nhủ phải cẩn thận hơn một chút, tỉ mỉ hơn một chút. Chỉ cần làm tốt công việc của mình, biết đâu sẽ giúp một gia đình tìm được người thân sau bao năm mòn mỏi", bác sĩ Đặng Hải chia sẻ.

Sự cẩn trọng ấy xuất phát từ đặc thù của công việc. Phần lớn hài cốt liệt sĩ đã nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ, chịu tác động của thời gian, khí hậu và điều kiện thổ nhưỡng nên việc tách chiết ADN gặp rất nhiều khó khăn. Mỗi chiếc răng, mỗi đoạn xương còn nguyên vẹn đều được xem là cơ hội quý giá để xác định danh tính. Chỉ một sai sót nhỏ trong quá trình thu nhận hoặc bảo quản cũng có thể làm mất đi cơ hội ấy.

Đằng sau mỗi mẫu sinh phẩm là hàng giờ làm việc giữa hiện trường, từ khâu khử khuẩn dụng cụ, thay găng tay, lựa chọn vị trí lấy mẫu đến niêm phong, bảo quản theo quy trình nghiêm ngặt. Mọi thao tác đều hướng đến mục tiêu duy nhất là bảo đảm chất lượng mẫu trước khi chuyển đến đơn vị giám định, nơi khoa học sẽ tiếp tục hành trình giải mã những cái tên còn khuyết.

Theo thống kê, Hà Tĩnh có hơn 26.600 liệt sĩ đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến, nhưng vẫn còn gần 12.000 liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Đằng sau những con số ấy là hàng nghìn gia đình vẫn chưa biết người thân của mình đang nằm ở đâu, là những khoảng trống mà chiến tranh để lại đến nay vẫn chưa thể lấp đầy.

Thực hiện Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Hà Tĩnh đã phối hợp với Trung tâm Pháp y và Giám định y khoa Hà Tĩnh cùng các đơn vị liên quan tổ chức thu nhận mẫu sinh phẩm tại nhiều nghĩa trang trên địa bàn. Đối với những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ, mỗi mẫu ADN được thu nhận đúng quy trình đồng nghĩa với việc mở thêm một cơ hội xác định danh tính cho một người lính đã hy sinh.

Bác sĩ Nguyễn Minh Đức, Giám đốc Sở Y tế Hà Tĩnh cho biết, việc thu nhận mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn của ngành y tế mà còn mang ý nghĩa chính trị, nhân văn sâu sắc. Theo ông, đây là hoạt động thể hiện đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", góp phần tri ân những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

"Mỗi mẫu sinh phẩm đều phải được thu nhận đúng quy trình, bảo đảm chất lượng tốt nhất để phục vụ công tác giám định ADN. Các cán bộ, bác sĩ làm công tác pháp y đã vượt qua nhiều khó khăn, làm việc với tinh thần trách nhiệm cao và sự cẩn trọng trong từng khâu, góp phần tìm lại danh tính cho các liệt sĩ chưa xác định được tên tuổi", Giám đốc Sở Y tế Hà Tĩnh nhấn mạnh.

Phần lớn hài cốt liệt sĩ đã nằm dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ, chịu tác động của thời gian, khí hậu và điều kiện thổ nhưỡng nên việc tách chiết ADN gặp rất nhiều khó khăn. Ảnh: Nhật Thắng.

Chiều buông xuống trên Nghĩa trang Liệt sĩ Núi Nài, những phần mộ sau khi lấy mẫu được hoàn trả nguyên trạng. Hai bác sĩ lặng lẽ thu dọn dụng cụ, rời nghĩa trang như cách họ vẫn âm thầm bắt đầu công việc của mình. Phía sau là những hàng bia trắng trải dài trong gió, phía trước là những hộp mẫu sinh phẩm mang theo hy vọng của biết bao gia đình.

Có thể phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mới có một kết quả đối sánh ADN thành công. Nhưng hành trình ấy chưa bao giờ dừng lại. Bởi phía sau gần 12.000 phần mộ chưa xác định được danh tính ở Hà Tĩnh vẫn còn hàng nghìn gia đình đang chờ đợi ngày người thân được gọi đúng tên mình.

Những người làm công tác pháp y không trực tiếp cầm súng nơi chiến trường, nhưng bằng sự tận tụy, trách nhiệm và lòng biết ơn, họ đang âm thầm nối quá khứ với hiện tại, giúp những người lính vô danh trở về với tên tuổi, quê hương và vòng tay của gia đình. Đó là hành trình lặng lẽ nhưng thiêng liêng, góp phần viết tiếp đạo lý "Đền ơn đáp nghĩa" bằng chính thành quả của khoa học và trách nhiệm của những người đang sống đối với lịch sử.