Những người trẻ thích nằm yên, lướt mạng

Mạng xã hội mang đến niềm vui tức thời nhưng cũng có thể kéo trẻ xa dần giấc ngủ, học tập và các mối quan hệ nếu không kiểm soát được thời gian sử dụng. Ảnh: Magnific.

6-7 giờ mỗi ngày với điện thoại, Minh Châu (14 tuổi) dần thu mình trong căn phòng, ít trò chuyện với gia đình, ngại gặp bạn bè. Nữ sinh cũng thường xuyên thức khuya, học tập sa sút và dễ nổi nóng khi bị cha mẹ nhắc nhở.

Từ một sở thích với cosplay (hóa trang), hội họa và các nội dung trên mạng, Châu ngày càng dành nhiều thời gian cho thế giới ảo. Khi những thay đổi về cảm xúc, hành vi rõ rệt, gia đình đưa em đến Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai.

Tại đây, nữ sinh được chẩn đoán rối loạn hỗn hợp cảm xúc và hành vi ở người vị thành niên.

Chiếc điện thoại trở thành thế giới riêng

Trao đổi với Tri Thức - Znews, bác sĩ chuyên khoa II Bùi Nguyễn Hồng Bảo Ngọc, Phó Trưởng phòng M7, Viện Sức khỏe Tâm thần, cho biết với Châu, những nội dung trực tuyến đem lại cảm giác vui vẻ và hứng thú tức thời, trong khi đọc sách, tập thể dục trở nên kém hấp dẫn. Châu khó tập trung, kết quả giảm sút dù vẫn đi học. Giấc ngủ đảo lộn khi em thường xuyên thức khuya, có thời điểm thức vào ban đêm rồi ngủ bù ban ngày.

"Đây là một vòng lặp khó phá vỡ. Khi các hoạt động ngoài đời giảm đi, trẻ có thể cảm thấy buồn chán và tìm đến thiết bị để giải trí. Thời gian trực tuyến tăng lại tiếp tục khiến những hoạt động khác bị thu hẹp", bác sĩ Ngọc nói.

Khoảng một năm trước, gia đình từng đưa Châu đến Viện Sức khỏe Tâm thần điều trị. Sau một vài lần tái khám, em không tiếp tục dùng thuốc theo hướng dẫn. Các biểu hiện dần quay trở lại và trở nên rõ rệt hơn, đặc biệt là cáu gắt, căng thẳng, thu mình.

Bác sĩ Bảo Ngọc tư vấn cho bệnh nhân. Ảnh: Phương Anh.

Lần này, gia đình đưa Châu trở lại bệnh viện. Theo BS Ngọc, người mẹ khá tâm lý và đã phát hiện những thay đổi của con tương đối sớm. Tuy nhiên, việc điều chỉnh hành vi, thói quen sinh hoạt và thời gian sử dụng thiết bị tại nhà không dễ dàng, nên trẻ cần được can thiệp chuyên môn.

Hiện Châu được điều trị kết hợp thuốc và trị liệu tâm lý. Bên cạnh ổn định cảm xúc, kiểm soát hành vi và điều chỉnh giấc ngủ, các hoạt động liên quan hội họa, âm nhạc cũng được lựa chọn dựa trên sở thích của trẻ.

“Không phải cứ cắt hoàn toàn điện thoại là giải quyết được vấn đề. Điều quan trọng là giúp trẻ từng bước tìm lại hứng thú với những hoạt động trong đời thực và xây dựng lại khả năng kiểm soát hành vi”, BS Ngọc nhấn mạnh.

Theo BS Ngọc, mỗi ngày Viện Sức khỏe Tâm thần tiếp nhận khoảng 20-30 trẻ gặp các vấn đề liên quan thiết bị điện tử và mạng xã hội. Các trường hợp có thể được chẩn đoán với nhiều rối loạn khác nhau, trong đó có rối loạn cảm xúc và hành vi, rối loạn hành vi trầm cảm hoặc rối loạn sự thích ứng. Một số trẻ còn xuất hiện ý tưởng tiêu cực hoặc hành vi tự gây thương tích.

Tuy nhiên, bác sĩ lưu ý phụ huynh không nên chỉ nhìn vào số giờ trẻ sử dụng điện thoại để đánh giá tình trạng.

Một người có thể dành nhiều thời gian cho thiết bị nhưng vẫn ngủ đủ, học tập, làm việc, duy trì các mối quan hệ và hoàn thành những sinh hoạt cần thiết. Ngược lại, thời gian sử dụng cần được quan tâm khi trẻ bắt đầu mất khả năng kiểm soát, khó dừng lại hoặc liên tục muốn sử dụng thêm.

Đáng chú ý hơn là những thay đổi đi kèm như cáu gắt khi bị hạn chế thiết bị, giảm giao tiếp trực tiếp, học tập sa sút, khó tập trung, đảo lộn giấc ngủ hoặc bỏ bê các nhiệm vụ thường ngày.

“Không nên đơn thuần gắn nhãn 'nghiện mạng xã hội' cho mọi trường hợp sử dụng điện thoại nhiều", BS Ngọc nhấn mạnh.

Phụ huynh không nên chỉ nhìn vào số giờ trẻ sử dụng điện thoại để đánh giá tình trạng. Ảnh: Magnific.

Trong thực hành lâm sàng, việc đánh giá phải dựa trên các tiêu chuẩn phù hợp. Với rối loạn chơi game, hệ thống phân loại bệnh đã có những tiêu chí tương đối rõ. Trong khi đó, các dạng sử dụng mạng xã hội quá mức vẫn cần thêm nghiên cứu để làm rõ.

Theo David JP Phillips, giảng viên quốc tế người Thụy Điển, tác giả cuốn Cho đời nhẹ lên cao - Giải mã sáu hormone hạnh phúc, cũng cho rằng điện thoại giúp con người tiếp cận dopamine "nhanh" một cách dễ dàng. Chỉ cần lướt mạng xã hội, xem video, chơi game hay đọc tin tức, não đã liên tục nhận được những kích thích tức thời.

Trong khi đó, các hoạt động mang lại lợi ích lâu dài như đọc sách, trò chuyện hay tập trung làm một việc thường đòi hỏi nhiều thời gian, năng lượng và khả năng tự chủ hơn. Phillips cho rằng não bộ vốn có xu hướng tiết kiệm năng lượng và “không ưa việc gì tiêu tốn nhiều năng lượng hơn so với mức tuyệt đối vừa đủ”.

Khi thường xuyên tiếp nhận quá nhiều dopamine nhanh, con người có thể rơi vào trạng thái "lờn dopamine", cần nhiều kích thích hơn để đạt cảm giác thích thú tương tự. Việc vừa xem YouTube, chơi game, ăn vặt và sử dụng điện thoại càng làm mức kích thích bị chồng chất.

Khi quen với nhịp kích thích cao, những hoạt động chậm rãi như đọc sách, trò chuyện trực tiếp hay xem phim không xao nhãng có thể trở nên khó hấp dẫn và khó duy trì sự tập trung.

Muốn con rời màn hình, đừng chỉ cấm dùng

Theo BS Ngọc, muốn trẻ rời màn hình, cha mẹ không thể chỉ lấy điện thoại khỏi tay con mà không đưa cho trẻ một lựa chọn đủ hấp dẫn. Nếu khoảng trống ấy không được lấp đầy, trẻ rất dễ quay trở lại với mạng xã hội.

Trong đó, đọc sách có thể trở thành một trong những hoạt động thay thế quan trọng. "Cha mẹ không nhất thiết bắt đầu bằng những cuốn sách dày hay yêu cầu trẻ đọc hàng chục trang mỗi ngày. Gia đình nên chọn đúng chủ đề trẻ quan tâm và tạo cảm giác đây là một trải nghiệm thú vị, thay vì thêm một nhiệm vụ phải hoàn thành", bác sĩ Ngọc chia sẻ.

Chẳng hạn, với trẻ thích vẽ, cha mẹ có thể chọn truyện tranh, sách minh họa hoặc sách về nghệ thuật; trẻ thích công nghệ có thể bắt đầu với sách khoa học, khám phá, lập trình. Khi đã tìm được chủ đề phù hợp, cha mẹ có thể cùng con đọc, trao đổi về nhân vật, hình ảnh hoặc những điều mới phát hiện thay vì chỉ hỏi trẻ "đã đọc được bao nhiêu trang".

Đọc sách có thể trở thành một trong những hoạt động thay thế quan trọng cha mẹ có thể làm cùng trẻ. Ảnh: Magnific.

Thời gian ban đầu cũng không cần quá dài. Cha mẹ có thể cùng trẻ đọc 5-10 phút mỗi ngày, duy trì đều đặn rồi tăng dần lên 15-20 phút hoặc lâu hơn khi trẻ đã hình thành hứng thú. Một góc đọc sách cố định, khoảng thời gian đọc trước khi đi ngủ hoặc thói quen cả gia đình cùng đọc cũng có thể giúp việc đọc trở thành một phần tự nhiên trong sinh hoạt.

BS Ngọc cũng lưu ý đọc sách trên thiết bị điện tử không mặc nhiên có hại. Điều cần quan tâm vẫn là nội dung và cách sử dụng. Tuy nhiên, việc tiếp tục nhìn vào màn hình, đặc biệt vào ban đêm, có thể ảnh hưởng giấc ngủ. Vì vậy, trẻ em hay người lớn nên hạn chế sử dụng điện thoại, máy tính bảng trước giờ ngủ, nhất là trong khoảng 1-2 giờ trước khi lên giường.

Ngoài ra, trong sách Cho đời nhẹ lên cao - Giải mã sáu hormone hạnh phúc, tác giả cũng chia sẻ để nuôi dưỡng dopamine chậm, điều quan trọng là chủ động dành chỗ cho những hoạt động cần nhiều công sức hơn.

Đó có thể là đọc một cuốn sách, học một kỹ năng, tập thể dục, làm vườn, nấu ăn, khiêu vũ, sáng tạo hoặc theo đuổi một sở thích cá nhân. Những hoạt động này không nhất thiết tạo cảm giác phấn khích ngay lập tức, nhưng giá trị của chúng tiếp tục được duy trì sau khi hoạt động kết thúc.

Mục tiêu không phải loại bỏ công nghệ khỏi cuộc sống của trẻ mà giúp các em kiểm soát công nghệ thay vì để công nghệ chi phối hành vi.