Những nguyên nhân khiến 42% dân số Canada có nguy cơ mắc ung thư

Theo truyền thông Canada, tỷ lệ người dân nước này mắc ung thư trong suốt cuộc đời là 42%, tức gần một nửa dân số. Ảnh: Getty.

Tại thành phố Guelph, tỉnh Ontario (Canada), Jason Ellis, một người đàn ông năm nay mới 38 tuổi, nhưng gần như đã phải sống chung với ung thư suốt nửa đời người.

Năm học cấp ba, mẹ anh qua đời vì ung thư vú. Trong suốt thời gian mắc bệnh, bà luôn giấu bệnh để con trai không phải lo lắng. Ellis chỉ biết sự thật sau khi mẹ mất.

Sau này, anh kết hôn với Marilyne. Hai người mua căn nhà đầu tiên và đang tính chuyện sinh con. Không ngờ, trên chân Marilyne xuất hiện một khối u. Cô đi khám nhiều lần, bác sĩ này nói không sao, bác sĩ khác bảo theo dõi thêm. Đến khi cuối cùng có người đề nghị sinh thiết, tế bào ung thư đã di căn lên phổi.

Ở tuổi 29, Marilyne được chẩn đoán ung thư giai đoạn 4. Năm 2022, cô qua đời trong vòng tay của Ellis, khi mới 30 tuổi. Nhưng chuyện đến đây chưa phải đã hết. Tháng 7 năm ngoái, chính Ellis bắt đầu bị đau mặt và đau đầu, những cơn đau dữ dội giày vò anh suốt ngày đêm. Đi viện khám, kết quả: đã bị ung thư vòm họng giai đoạn 3.

Jason Ellis và vợ là Marilyne khi cưới (trái) và hai tháng trước khi Marilyne qua đời vì ung thư (phải). Ảnh: nhân vật cung cấp.

“Tôi thậm chí không biết phải nói sao với gia đình và bạn bè”, Ellis nói với phóng viên CBC. “Cảm giác như kiểu… rồi cũng đến lượt mình”. Câu chuyện của Jason Ellis nghe có vẻ cực đoan, nhưng một báo cáo mới công bố tuần này trên “Canadian Medical Association Journal, CMAJ” (Tạp chí Hiệp hội Y khoa Canada) cho biết: tỷ lệ người Canada mắc ung thư trong suốt cuộc đời là 42%, tức gần như là một nửa dân số.

Ung thư – căn bệnh gây tử vong hàng đầu

Riêng năm 2026, dự kiến có 254.100 ca ung thư mới và 87.900 ca tử vong — tức là mỗi ngày có thêm khoảng 700 người nhận chẩn đoán mắc ung thư. Ung thư hiện vẫn là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở Canada, chiếm 26% số ca tử vong trong năm 2023.

Một vài con số trong báo cáo đặc biệt đáng chú ý: ung thư phổi, ung thư vú, ung thư tuyến tiền liệt và ung thư đại trực tràng cộng lại chiếm 47% số ca mới — gần một nửa. Nhưng gây chết người nhiều nhất vẫn là ung thư phổi, dự kiến cướp đi 19.300 sinh mạng trong năm nay.

Thống kê về số ca dự kiến mắc (xanh) và số người chết vì các loại ung thư (đỏ) trong năm nay. Ảnh: Creaders.

Có một thay đổi khá “ngược đời”: trước đây ung thư phổi chủ yếu là bệnh của nam giới do hút thuốc. nhưng trong 40 năm qua, tỷ lệ ung thư phổi ở nam giảm mạnh, còn ở nữ giảm chậm hơn.

Năm nay, số ca ung thư phổi ở nữ lần đầu tiên được dự đoán sẽ vượt nam. Đáng chú ý là một phần đáng kể trong số đó không hề hút thuốc.

Vậy nguyên nhân là gì? Các nhà nghiên cứu nhắc đến khí radon — một loại khí phóng xạ không màu, không mùi, không thể nhìn hay ngửi thấy. Khoảng 1/5 số nhà ở Canada có nồng độ radon bằng hoặc vượt ngưỡng an toàn.

Bộ Y tế Canada năm nay đã đề xuất đưa yếu tố khí radon vào tiêu chí sàng lọc ung thư phổi, nhưng hiện tại việc sàng lọc vẫn chủ yếu tập trung vào người hút thuốc lâu năm.

Về ung thư đại trực tràng, tin tốt là tỷ lệ chung đang giảm: nam giảm 32%, nữ giảm 29% so với đầu những năm 2000. Chuyên gia tiêu hóa Ian Bookman ở Toronto cho biết: nhờ nội soi đại tràng, polyp được cắt bỏ trước khi trở thành ung thư — đó chính là ý nghĩa của sàng lọc.

Khí phóng xạ Radon là nguyên nhân hàng đầu gây ung thư phổi loại ung thư gây tử vong nhiều nhất ở Canada. Ảnh: Creaders.

Nhưng vấn đề lại nằm ở người trẻ. Số ca dưới 50 tuổi đang tăng lên nhanh chóng, và theo ông Bookman, yếu tố di truyền không thể giải thích được. Lối sống ít vận động, béo phì, ăn nhiều thực phẩm chế biến — những nguyên nhân “ai cũng biết” có thể chính là thủ phạm.

Trớ trêu là chương trình sàng lọc ở Canada chỉ áp dụng cho người từ 50–74 tuổi, những người trẻ gần như không được kiểm tra.

Gian nan cuộc chiến chống ung thư

Hiệp hội Ung thư nhiều năm qua đã kêu gọi giảm độ tuổi sàng lọc xuống 45. Đến tháng 3 năm nay, tỉnh Edward Island là địa phương đầu tiên thực hiện, còn các tỉnh khác vẫn đang cân nhắc.

Có hai loại ung thư khác khiến giới nghiên cứu đặc biệt lo ngại.

Thứ nhất là ung thư cổ tử cung — vốn có thể phòng ngừa bằng vắc-xin HPV. Australia gần như đã loại bỏ được căn bệnh này. Tại Canada, tỷ lệ thanh thiếu niên 14 tuổi tiêm đủ 2 mũi HPV chỉ đạt 67%. Sau nhiều thập kỷ giảm, tỷ lệ mắc bệnh đã chững lại và vẫn cao hơn mục tiêu xóa bỏ của WHO.

Jennifer Gillis chuyên gia ở Hiệp hội Ung thư cho biết: người đã quá tuổi tiêm trong trường học phải tự chi trả hàng trăm USD để tiêm bổ sung — điều này khiến nhiều người ngần ngại. Bà đề xuất nên triển khai chương trình tiêm miễn phí trọn đời.

Ung thư cổ tử cung có thể phòng ngừa bằng cách tiêm vaccine HPV. Ảnh: Creaders.

Thứ hai là ung thư tử cung, với tỷ lệ tử vong tăng 53% kể từ năm 2005. Số liệu thống kê cho thấy gần một nửa người trưởng thành Canada có vòng eo ở mức làm tăng nguy cơ ung thư. Ung thư tuyến tụy cũng tăng đều từ đầu những năm 2000, với khoảng 3.400 nam và 3.100 nữ dự kiến tử vong trong năm nay, và tỷ lệ tử vong hầu như không giảm.

Trong những năm gần đây, dân số Canada tăng mạnh 9,5%, và tỷ lệ người trên 65 tuổi hiện là 19,5% — mức cao kỷ lục. Dân số tăng và già hóa đồng nghĩa số ca ung thư sẽ tiếp tục tăng.

Bác sĩ ung thư Sebastian Hotte ở Hamilton cho biết: liệu pháp miễn dịch và điều trị nhắm trúng đích đã cứu sống nhiều bệnh nhân — những ca từng vô vọng cách đây 10 năm nay đã có cơ hội chữa khỏi. “Nhưng chúng ta vẫn còn một chặng đường dài”.

Quay lại với Jason Ellis, hiện anh đã hoàn tất hóa trị và xạ trị, nhưng mỗi ngày vẫn sống trong nỗi lo ung thư tái phát. Anh nói một câu khiến nhiều người chạnh lòng: “Tôi vẫn chịu tác dụng phụ, vẫn lo bệnh quay lại, nhưng tôi đang thực sự sống — vì tôi còn có cơ hội đó. Nhiều người khác thì không”.

Đối với mỗi người dân Canada, chăm sóc sức khỏe và kiểm tra định kỳ vẫn là điều cực kỳ quan trọng.