Những "nhân chứng" lịch sử

Di tích và hiện vật lịch sử đều là những dấu tích vật chất góp phần lưu giữ và tái hiện quá khứ. Nếu di tích lịch sử là những địa điểm gắn với các sự kiện, nhân vật có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của đất nước, thì hiện vật lịch sử là những đồ vật do con người tạo ra, sử dụng và lưu giữ qua thời gian. Từ những dấu tích ấy, thế hệ hôm nay có thêm cơ sở để tìm hiểu, nghiên cứu, tái hiện lịch sử, đồng thời cảm nhận rõ hơn đời sống, văn hóa và những sự kiện đã diễn ra trong quá khứ.

Ký ức lịch sử được lưu giữ

Lịch sử đôi khi không bắt đầu từ những trang sách dày hay những con số được ghi trong tài liệu. Lịch sử có thể bắt đầu từ một hiện vật nhỏ bé được đặt trang trọng trong tủ kính, một bức ảnh đã nhuốm màu thời gian, một lá thư, một vật dụng sinh hoạt hay những đồ dùng từng gắn bó với cuộc đời của người chiến sĩ, cán bộ cách mạng. Có hiện vật còn nguyên vẹn, có hiện vật đã sờn cũ, nhưng giá trị không chỉ nằm ở hình dáng bên ngoài mà còn ở câu chuyện lịch sử phía sau.

Thuyết minh viên Bảo tàng tỉnh giới thiệu cho khách tham quan về các tư liệu ảnh, hiện vật lịch sử tại nhà trưng bày

Với Lạng Sơn - vùng đất biên cương giàu truyền thống lịch sử, cách mạng, những câu chuyện ấy càng trở nên ý nghĩa. Qua các thời kỳ, nhiều địa danh đã ghi dấu những sự kiện quan trọng của dân tộc và phong trào cách mạng. Những di tích, địa điểm lịch sử ấy hôm nay trở thành nơi lưu giữ ký ức, là không gian giáo dục truyền thống cho các thế hệ.

Một điểm đến tiêu biểu là Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn, tọa lạc tại xã Bắc Sơn. Bảo tàng được xây dựng từ năm 1985, mang dáng dấp kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Tày, tạo nên không gian giới thiệu, tái hiện những dấu mốc gắn với cuộc Khởi nghĩa Bắc Sơn. Bảo tàng hiện đang trưng bày trên 800 tài liệu, hiện vật, trong đó có trên 70 tài liệu, hiện vật liên quan đến Khởi nghĩa Bắc Sơn. Mỗi phần trưng bày như một trang sách, là dẫn chứng sinh động về công lao to lớn của thế hệ đi trước trong tiến trình đấu tranh bảo vệ, xây dựng đất nước.

Chị Phạm Thị Thanh Hà, thuyết minh viên Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn, Trung tâm Dịch vụ công ích xã Bắc Sơn cho biết: Trung bình mỗi năm, bảo tàng đón khoảng 8.000 đến 9.000 lượt khách tham quan. Đây là địa chỉ quan trọng trong giáo dục truyền thống cách mạng, giúp cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh thiếu niên và du khách có thêm cơ hội tìm hiểu, cảm nhận sâu sắc hơn về lịch sử đấu tranh cách mạng của vùng đất Bắc Sơn nói riêng và tỉnh Lạng Sơn nói chung.

Nếu bảo tàng giúp người xem tiếp cận lịch sử qua hiện vật, tư liệu, thì di tích lại đưa người xem trở về những không gian từng ghi dấu sự kiện, nhân vật lịch sử. Tiêu biểu là Di tích làng Minh Đán và Lân Áng, xã Hưng Vũ, gắn với những dấu mốc trong phong trào cách mạng, thể hiện tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường và sự hy sinh của Nhân dân các dân tộc Lạng Sơn.

Theo các tài liệu lịch sử, ngày 1/10/1940, thực dân Pháp huy động lực lượng từ Bình Gia và Thái Nguyên tiến vào Bắc Sơn đàn áp phong trào khởi nghĩa. Tại làng Minh Đán, quân Pháp đã tàn sát người dân, đốt cháy 14 ngôi nhà, càng khơi dậy lòng căm phẫn và tinh thần ủng hộ cách mạng của Nhân dân. Tại Lân Áng, ngày 9/2/1945, quân Pháp cùng tay sai mật phục, sát hại đồng chí Hoàng Văn Hán – người có nhiều đóng góp trong lãnh đạo Khởi nghĩa Bắc Sơn và xây dựng lực lượng cách mạng từ những ngày đầu.

Năm 2020, Di tích làng Minh Đán và Lân Áng được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di tích cấp quốc gia. Những dấu tích còn lại hôm nay không chỉ giúp thế hệ sau hiểu hơn về những sự kiện đã diễn ra mà còn nhắc nhớ về tinh thần bất khuất của Nhân dân trong những năm tháng đấu tranh cách mạng.

Hiện nay, toàn tỉnh có hơn 100 di tích lịch sử (trong đó có 2 khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt là Khu di tích lịch sử Chi Lăng và Khu di tích lịch sử Khởi nghĩa Bắc Sơn); 2 bảo tàng chính gồm Bảo tàng tỉnh (phường Lương Văn Tri) và Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn (xã Bắc Sơn), cùng 5 nhà trưng bày, nhà lưu niệm tại các xã, phường: Chi Lăng, Thất Khê, Hoàng Văn Thụ, Điềm He và Kỳ Lừa. Các địa chỉ này đang lưu giữ hàng nghìn hiện vật, tư liệu, tài liệu, hình ảnh về đất và người Lạng Sơn qua các thời kỳ, góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp niềm tự hào và ý thức gìn giữ lịch sử quê hương cho thế hệ hôm nay.

Để lịch sử tiếp tục được trao truyền

Trong nhịp sống hiện đại, khi cách thức tiếp nhận thông tin của người trẻ có nhiều thay đổi, việc đưa lịch sử đến với thế hệ trẻ đặt ra yêu cầu đổi mới cách bảo tồn và phát huy giá trị di tích, hiện vật. Không chỉ gìn giữ nguyên trạng, những “nhân chứng” của lịch sử cần được kể lại bằng những hình thức phù hợp, để người xem có thể hiểu, cảm nhận và hình thành sự gắn bó với những giá trị được lưu giữ.

Một trong những cách thức quan trọng là gắn hoạt động tham quan bảo tàng, di tích với giáo dục truyền thống. Những chuyến tham quan, trải nghiệm, hành trình về nguồn, hoạt động ngoại khóa tại các “địa chỉ đỏ” giúp học sinh, đoàn viên, thanh niên có cơ hội tiếp cận lịch sử ngay tại nơi các sự kiện từng diễn ra.

Em Vi Thị Hồng Nhung, lớp 11A4, Trường THPT Hoàng Văn Thụ chia sẻ: Em thường xuyên được tham gia các hoạt động tham quan, tìm hiểu tại Bảo tàng tỉnh. Tại đây, em được quan sát tận mắt các hiện vật, đặc biệt là những hiện vật lịch sử cách mạng. Qua những lần như vậy, em thấy lịch sử không còn là những dòng chữ khô khan trên sách giáo khoa mà trở nên sinh động, gần gũi hơn, từ đó em hiểu hơn về truyền thống cách mạng của quê hương, sự hy sinh của các thế hệ cha anh, từ đó thêm trân trọng giá trị của hòa bình và có ý thức hơn trong học tập, rèn luyện, góp phần gìn giữ và phát huy truyền thống quê hương.

Lãnh đạo UBND phường Kỳ Lừa và các chuyên gia, doanh nghiệp lữ hành tham quan, khảo sát di tích nhà lưu niệm đồng chí Hoàng Văn Thụ, khối 2, phường Kỳ Lừa

Cùng với phương thức truyền thống, việc ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn và giới thiệu di sản cũng mở ra những cách tiếp cận mới. Số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu, sử dụng hình ảnh, phim tư liệu, mã QR hay các sản phẩm truyền thông số giúp người trẻ có thể chủ động tìm hiểu lịch sử ngay cả trước và sau khi đến bảo tàng, di tích. Từ năm 2022 đến nay, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phối hợp với các đơn vị liên quan tiến hành số hóa toàn bộ cơ sở dữ liệu di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh với 3.440 hiện vật, tư liệu, tài liệu được cập nhật đầy đủ thông tin trên phần mềm, trong đó, bao gồm hiện vật lịch sử - cách mạng; chọn lọc tài liệu lịch sử, tổng hợp những bài thuyết minh chuyển thành dữ liệu số, tích hợp trong mã QR trang bị cho hơn 30 điểm di tích trên địa bàn tỉnh.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là phương tiện. Cốt lõi vẫn là giá trị chân thực của di tích, hiện vật và tư liệu lịch sử. Vì vậy, công tác sưu tầm, kiểm kê, nghiên cứu, bảo quản và phát huy giá trị các di sản cần được thực hiện thường xuyên, khoa học; thông tin về hiện vật, nhân vật và sự kiện phải được xác minh, chuẩn hóa để bảo đảm tính chính xác trong quá trình trao truyền.

Ông Nông Đức Kiên, Giám đốc Bảo tàng tỉnh cho biết: Hằng năm, Bảo tàng ban hành kế hoạch nghiên cứu, sưu tầm di vật, hiện vật về lịch sử tự nhiên và xã hội của tỉnh để gìn giữ, bảo quản. Bên cạnh đó, đơn vị phối hợp chặt chẽ với một số tổ chức, đoàn thể như hội Cựu chiến binh, thanh niên xung phong… trong công tác sưu tầm hiện vật lịch sử cách mạng nhằm rút ngắn thời gian khảo sát. Đồng thời tích cực vận động quần chúng Nhân dân đóng góp, hiến tặng hiện vật cho bảo tàng.

Tại Lạng Sơn, mỗi di tích được bảo tồn, mỗi hiện vật được gìn giữ, mỗi câu chuyện lịch sử được kể lại đều góp phần nối dài mạch nguồn truyền thống. Những “nhân chứng” ấy có thể lặng im trước dòng chảy thời gian, nhưng những giá trị mà chúng mang theo vẫn tiếp tục được trao truyền. Từ những hiện vật nhỏ bé đến những di tích đã trải qua bao biến động, tất cả cùng góp phần kể câu chuyện về một vùng đất giàu truyền thống yêu nước, cách mạng. Giữ gìn những “nhân chứng” lịch sử cũng chính là giữ gìn ký ức, bản sắc và những giá trị tinh thần làm nên sức mạnh của quê hương, để truyền thống tiếp tục được bồi đắp và lan tỏa qua các thế hệ.