Những nữ sinh 'số hóa' giai điệu dân gian Cơ Tu

Nhóm học sinh Trường THPT Hòa Vang thực hiện dự án "Lưu âm Cơ Tu" với mong muốn đưa di sản văn hóa dân tộc lên không gian số

Đưa văn hóa Cơ Tu lên không gian số

Với Nguyễn Thái Minh Phương và các thành viên trong dự án, “Lưu âm Cơ Tu” bắt đầu từ khoảnh khắc em nhận ra giữa Quảng Nam và Đà Nẵng có một sợi dây văn hóa vô hình mang tên Cơ Tu.

“Khi sáp nhập Quảng Nam và TP Đà Nẵng, tụi em tìm hiểu và nhận ra sau khi hợp nhất, Đà Nẵng sẽ trở thành địa phương có cộng đồng người Cơ Tu sinh sống đông nhất cả nước. Điều đó khiến tụi em nghĩ rằng, nếu một phần bản sắc của vùng đất này là văn hóa Cơ Tu thì thế hệ trẻ cũng cần có trách nhiệm góp sức gìn giữ. Dự án vì thế không chỉ là một bài nghiên cứu, mà còn là cách tụi em tìm về cội nguồn”, Phương chia sẻ.

Những tấm thiệp "Lưu âm Cơ Tu" nhạc song ngữ Việt - Cơ Tu tích hợp mã QR giúp người dùng chỉ với một lần quét đã có thể thưởng thức các giai điệu truyền thống.

Móc khóa tích hợp mã QR dẫn đến các mini game tìm hiểu văn hóa là sản phẩm được nhóm kỳ vọng có thể trở thành quà lưu niệm tại các điểm du lịch.

Ba của Minh Phương là một nhạc sĩ, nhiều năm sáng tác các ca khúc mang âm hưởng núi rừng. Những giai điệu ấy lớn lên cùng tuổi thơ của em, gieo vào lòng cô học trò niềm yêu thích đặc biệt với văn hóa Cơ Tu.

“Từ nhỏ em đã nghe ba kể nhiều về những làn điệu dân ca, về tiếng trống, tiếng sáo giữa đại ngàn và cũng từng thưởng thức những tác phẩm nhạc điệu Cơ Tu của ba. Em nghĩ nếu những thanh âm ấy chỉ còn nằm trong ký ức của người lớn thì sẽ thật đáng tiếc”, Phương bộc bạch.

Với nỗi trăn trở ấy, từ mùa hè năm 2025, Phương cùng các bạn Trường THPT Hòa Vang bắt đầu thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học kỹ thuật về khảo sát nhận thức, thái độ của học sinh đối với âm nhạc dân gian Cơ Tu. Sau khi giành giải Nhất cấp thành phố, nhóm không dừng lại ở một cuộc thi.

Với "Lưu âm Cơ Tu", 4 học sinh Trường THPT Hòa Vang mong muốn mỗi chiếc điện thoại thông minh đều có thể trở thành cánh cửa đưa người trẻ đến gần hơn với di sản văn hóa dân tộc.

Cùng niềm say mê lịch sử dân tộc và văn hóa địa phương, Nguyễn Nhật Bảo Nguyên, Trương Khương Nguyên và Đoàn Thùy Linh - những học sinh từng thực hiện các dự án “Đôi mắt trận địa” và “Mảnh ký sử Việt” với website, video giới thiệu các trận chiến lịch sử dân tộc - đã đồng hành cùng Minh Phương. Từ đó, đề tài nghiên cứu ban đầu được thổi sức sống mới để “Lưu âm Cơ Tu” trở thành một dự án cộng đồng mang đậm hơi thở chuyển đổi số.

Nếu trước đây việc bảo tồn văn hóa thường gắn với bảo tàng, sách vở hay những buổi biểu diễn truyền thống, thì bốn học sinh lại lựa chọn một hướng đi rất khác: đưa văn hóa lên không gian số.

Trang mạng này được xây dựng như một thư viện nhỏ lưu giữ các làn điệu dân ca, nhạc cụ và câu chuyện văn hóa Cơ Tu. Những tấm thiệp được thiết kế song ngữ Việt - Cơ Tu, chỉ cần quét mã QR là người dùng có thể nghe ngay các bài hát dân gian. Truyện tranh được sáng tạo với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI), sau đó tiếp tục được nhóm chỉnh sửa để bảo đảm nội dung gần gũi và phù hợp với văn hóa bản địa.

Đặc biệt, nhóm còn thiết kế bộ flashcard (thẻ ghi nhớ) giới thiệu các nhạc cụ truyền thống cùng những chiếc móc khóa tích hợp mã QR dẫn đến các trò chơi tương tác, biến việc tìm hiểu văn hóa thành một trải nghiệm thú vị thay vì chỉ đọc những trang tài liệu khô cứng.

“Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên bản một cách khô khan rồi cất vào tủ kính. Tụi em chọn cách số hóa nó. Phải làm cho văn hóa truyền thống trở nên “chạm” được, dễ nghe, dễ chơi thì người trẻ mới chủ động đón nhận”, Bảo Nguyên nói.

Để di sản sống trong thế hệ trẻ

Ít ai biết rằng, phía sau những chiếc móc khóa, những tấm thiệp, bộ truyện tranh tích hợp mã QR hay website lưu giữ âm nhạc Cơ Tu là không ít lần cả nhóm phải bắt đầu lại từ đầu.

Với những học sinh mới bước vào lớp 11, kiến thức về lập trình, thiết kế website hay xây dựng nền tảng số đều vượt xa chương trình học. Có hôm, các em thức đến khuya để chỉnh sửa từng chi tiết của truyện tranh, hoàn thiện website hay thiết kế lại flashcard chỉ vì một vài lỗi rất nhỏ.

Từ những dòng code đầu tiên đến các sản phẩm hoàn thiện, nhóm học sinh đã nhiều lần sửa đổi thiết kế, tự học thêm kiến thức công nghệ để đưa ý tưởng bảo tồn văn hóa Cơ Tu thành hiện thực.

Khó khăn ấy còn lớn hơn khi dự án bước ra khỏi phòng học. Để có những tư liệu chân thực, những đánh giá khách quan, nhóm nhiều lần vượt quãng đường dài đến các làng Cơ Tu, gặp gỡ già làng Clâu Nhím và người đồng bào Cơ Tu sinh sống nơi đại ngàn.

“Những ngày đầu, chúng em gần như không hiểu hết các làn điệu dân ca, cũng không quen với ngôn ngữ, phong tục và nhịp sống của đồng bào miền núi. Nhưng càng lắng nghe, càng tìm hiểu, tụi em càng nhận ra phía sau mỗi giai điệu là cả một kho tàng văn hóa đang đứng trước nguy cơ bị mai một”, Thùy Linh giãi bày.

Bộ truyện tranh về văn hóa Cơ Tu được nhóm ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ xây dựng nội dung và hình ảnh, sau đó tiếp tục biên tập, chỉnh sửa nhằm bảo đảm tính chính xác và phù hợp với giá trị văn hóa bản địa.

Những chuyến đi ấy cũng để lại trong nhóm một nỗi trăn trở. “Nhiều bạn trẻ Cơ Tu bằng tuổi tụi em không còn biết hát dân ca, thậm chí không nói lưu loát tiếng dân tộc mình. Âm nhạc Cơ Tu rất đẹp, nếu thế hệ trẻ không giữ thì ai sẽ giữ?”, Minh Phương nhớ lại.

Câu hỏi ấy trở thành động lực để cả nhóm tiếp tục hoàn thiện dự án theo một hướng đi khác. Thay vì chỉ số hóa các bài hát và tư liệu, các em tìm cách biến việc tiếp cận văn hóa thành một trải nghiệm gần gũi hơn với giới trẻ.

Những điệu ru con, mừng lúa mới mộc mạc của nhạc sĩ Vũ Huy Hoàng được giới thiệu song hành với các ca khúc mang hơi thở hiện đại như “Chàng trai Cơ Tu”, “Tiếng gà gáy” của nhạc sĩ Danh Zoram. Các mini game, bộ flashcard về nhạc cụ, thiệp nhạc và website tương tác lần lượt ra đời, giúp người dùng không chỉ nghe mà còn khám phá, ghi nhớ và tìm hiểu văn hóa Cơ Tu bằng nhiều cách khác nhau.

Nhóm thực hiện khảo sát và tổ chức trải nghiệm với học sinh Đà Nẵng nhằm đánh giá mức độ quan tâm, nhu cầu tiếp cận âm nhạc Cơ Tu để hoàn thiện các sản phẩm theo hướng gần gũi và phù hợp hơn với giới trẻ.

Khảo sát trên 100 học sinh sau khi trải nghiệm cho thấy hơn 70% cho biết bộ sản phẩm giúp các em hiểu rõ hơn về âm nhạc Cơ Tu, trong khi hơn 60% cảm thấy hứng thú hơn với loại hình nghệ thuật truyền thống này. Với nhóm học sinh, đó là minh chứng rằng công nghệ hoàn toàn có thể trở thành chiếc cầu nối đưa di sản đến gần thế hệ trẻ.

Theo cô Nguyễn Thị Minh Phương, giáo viên hướng dẫn dự án, điều đáng quý nhất không nằm ở những giải thưởng, mà ở việc các em đã chọn một cách tiếp cận mới để lan tỏa văn hóa dân tộc trong thời đại chuyển đổi số. “Tôi hy vọng đề tài sẽ trở thành cầu nối giúp thế hệ trẻ thêm yêu, thêm hiểu và có ý thức gìn giữ những di sản văn hóa quý báu của dân tộc”, cô Phương chia sẻ.

Trong ngôi nhà mộc mạc treo kín những giấy khen và bằng ghi nhận, già làng, nghệ nhân Clâu Nhím dành nhiều thời gian góp ý, đánh giá từng sản phẩm của nhóm học sinh, tiếp thêm niềm tin để các em hoàn thiện dự án.

Niềm vui của nhóm càng được nhân lên khi những sản phẩm đầu tiên nhận được sự ghi nhận từ chính cộng đồng Cơ Tu. Sau khi trực tiếp trải nghiệm, già làng, nghệ nhân Clâu Nhím đánh giá bộ sưu tập có nội dung phong phú, lựa chọn phù hợp các làn điệu dân ca, nhạc cụ truyền thống và cách thể hiện gần gũi với lớp trẻ, đáp ứng các giá trị văn hóa của cộng đồng Cơ Tu xứ Quảng.

Dự án "Lưu âm Cơ Tu" xuất sắc giành giải Nhất chương trình "Sáng kiến chuyển đổi số vì thành phố hòa nhập, kết nối cộng đồng", hoạt động do Thành đoàn Đà Nẵng phối hợp Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) Việt Nam tổ chức.

Sự ghi nhận ấy tiếp thêm động lực để nhóm nghĩ xa hơn. Các em mong muốn những chiếc móc khóa tích hợp mã QR hay bộ flashcard sẽ trở thành sản phẩm lưu niệm tại các khu du lịch sinh thái, còn website sẽ tiếp tục được bổ sung dữ liệu, mở rộng kho tư liệu và các trò chơi tương tác để bất cứ ai cũng có thể khám phá văn hóa Cơ Tu chỉ bằng một chiếc điện thoại.