Quý vật tìm quý nhân - Khi di sản chọn người tiếp nối

Có những cuộc gặp gỡ trong đời tưởng như ngẫu nhiên nhưng thực ra là kết quả của một hành trình rất dài của sự chuẩn bị, niềm tin và nhân duyên.

Người Việt có câu “Quý vật tìm quý nhân.” Tôi luôn tin rằng những bảo vật mang linh hồn lịch sử không chỉ được mua bằng tiền mà còn được trao gửi cho người đủ tình yêu, sự thấu hiểu và trách nhiệm để gìn giữ cho các thế hệ mai sau. Câu chuyện tôi tìm được pho tượng đồng nguyên bản của doanh chủ dân tộc Bạch Thái Bưởi (1874 - 1932) chính là một hành trình như thế.

Ông Phạm Hà, Chủ tịch LuxGroup bên pho tượng đồng nguyên bản của doanh chủ dân tộc Bạch Thái Bưởi (1874 - 1932).

Tôi chưa bao giờ xem mình là một nhà sưu tập đơn thuần. Không theo đuổi những món đồ quý hiếm, tôi theo đuổi những câu chuyện xứng đáng được kể tiếp. Hơn hai mươi năm làm du lịch văn hóa, xây dựng những con tàu kể chuyện Việt Nam và gìn giữ ký ức dân tộc đã đưa tôi đến nhiều cuộc gặp gỡ đặc biệt. Nhưng có lẽ không cuộc gặp gỡ nào khiến tôi xúc động bằng hành trình đi tìm pho tượng của người doanh nhân mà tôi luôn kính trọng – Bạch Thái Bưởi.

Mọi chuyện bắt đầu từ năm 2019, khi tôi dành toàn bộ tâm huyết để thiết kế, đóng mới và hạ thủy Heritage Bình Chuẩn lớn nhất lúc bấy giờ tại Việt Nam. Con tàu được lấy cảm hứng từ Bình Chuẩn – con tàu đầu tiên do người Việt tự đóng dưới sự dẫn dắt của Bạch Thái Bưởi vào đầu thế kỷ XX.

Thật đặc biệt, tôi sinh sau cụ đúng 100 năm và con tàu của tôi cũng ra đời đúng một thế kỷ sau con tàu Bình Chuẩn lịch sử. Càng nghiên cứu, tôi càng nhận ra đây không chỉ là câu chuyện về một doanh nhân thành đạt mà còn là câu chuyện về một con người đã biến lòng yêu nước thành sức mạnh kinh doanh, khơi dậy tinh thần tự cường của cả dân tộc.

Trong quá trình sưu tầm tư liệu, tôi được nhà sưu tập Dương Phú Hiến ở Phúc Yên, ngoại thành Hà Nội, giới thiệu một pho tượng đồng rất hiếm của Bạch Thái Bưởi. Ngày 27/6/2019, tôi đến tận nơi, được tận mắt chiêm ngưỡng và nâng pho tượng trên tay. Hôm ấy còn có chị Bạch Quế Hương, chắt của cụ Bạch Thái Bưởi, hiện diện và cùng chứng kiến. Tất cả chúng tôi đều hiểu rằng đây không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một phần lịch sử của giới doanh nhân Việt Nam. Tôi rất muốn đưa pho tượng về nhưng khi ấy mọi điều kiện vẫn chưa hội đủ.

Rồi thời gian lặng lẽ trôi qua. Không lâu sau, ông Hiến đột quỵ qua đời. Tôi nghĩ cánh cửa ấy đã khép lại mãi mãi. Có những cơ hội khi đi qua sẽ không bao giờ trở lại. Tôi vẫn tiếp tục công việc của mình, vẫn kể câu chuyện về Bạch Thái Bưởi trên mỗi hành trình của Heritage Cruises nhưng trong lòng luôn có cảm giác mình còn một lời hẹn chưa thực hiện được với lịch sử.

Du thuyền Heritage Cruises.

Đầu năm 2025, tại một triển lãm tranh của danh họa Phạm Lực do những người yêu nghệ thuật tổ chức, tôi tình cờ gặp anh Trần Ngọc Lâm chủ tịch câu lạc bộ sưu tập nghệ thuật Ngọc Hà.

Điều bất ngờ là anh và gia đình vừa trải nghiệm Heritage Bình Chuẩn và dành nhiều tình cảm cho con tàu cũng như pho tượng đồng Bạch Thái Bưởi cỡ lớn do nghệ nhân Lê Đình Quỳ thực hiện. Pho tượng được chúng tôi trang trọng đặt giữa giếng trời của con tàu với thông điệp thiên, địa, nhân, vinh danh con người tài giỏi dưới trời Nam.

Trong câu chuyện, anh tiết lộ đang sở hữu một tác phẩm điêu khắc độc bản của Georges Khánh, cựu sinh viên khóa đầu Trường Mỹ thuật Đông Dương, được đúc năm 1934. Georges Khánh cũng là một trong những nhà điêu khắc tiên phong của mỹ thuật hiện đại Việt Nam. Ông từng cộng tác với Vũ Cao Đàm và Lê Tiến Phúc thực hiện bộ phù điêu nổi tiếng của Trường Mỹ thuật Đông Dương. Một phần công trình ấy vẫn còn được lưu giữ đến ngày nay tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, số 42 Yết Kiêu, Hà Nội.

Ngay lập tức, tôi tin rằng đó chính là pho tượng mình từng hữu duyên gặp gỡ nhiều năm trước. Chúng tôi nhanh chóng tìm thấy sự đồng điệu trong tình yêu dành cho văn hóa, nghệ thuật và lịch sử doanh nhân Việt Nam.

Điều kỳ lạ hơn nữa là đúng ngày giỗ Bạch Thái Bưởi vào 22/7/2025, anh Lâm mời tôi đến nhà ở làng Ngọc Hà. Chúng tôi ngồi rất lâu nhìn ra mặt hồ, trò chuyện không phải về giá cả mà về giá trị. Anh nói muốn trao pho tượng cho người đang tiếp tục giấc mơ của Bạch Thái Bưởi trên những dòng sông và bến cảng Việt Nam. Tôi hiểu anh không tìm người mua tượng, anh tìm người đủ yêu lịch sử để tiếp tục câu chuyện của pho tượng.

Thời điểm ấy, chúng tôi vẫn chưa đạt được sự đồng thuận. Tôi ra về với cảm giác cả hai đều đang chờ một thời điểm thích hợp. Tôi tin rằng di sản cũng có sự lựa chọn của riêng mình. Có những hiện vật không thuộc về người trả giá cao nhất mà thuộc về người hiểu được ý nghĩa của chúng. Có lẽ vì vậy tôi không hề sốt ruột, chỉ lặng lẽ chờ chữ “duyên” đến đúng lúc.

Đúng ngày 27/6/2026, Facebook bất ngờ nhắc lại ký ức 7 năm trước. Bức ảnh tôi ôm pho tượng tại nhà ông Dương Phú Hiến hiện lên trên màn hình điện thoại. Tôi thật sự nổi da gà trước sự trùng hợp ấy và chia sẻ với một người bạn cùng sưu tập nghệ thuật Trần Hồng Sơn. Chúng tôi đều ngạc nhiên trước chuỗi sự kiện kỳ lạ như được sắp đặt từ trước. Tôi vốn không mê tín, nhưng luôn tin rằng có những sự trùng hợp mang theo một thông điệp của vũ trụ.

Cũng đúng thời điểm ấy, tôi đọc được thông báo của nhà đấu giá Millon tại Paris về phiên đấu giá nghệ thuật Việt Nam. Khi mở catalogue, tôi gần như không tin vào mắt mình. Pho tượng đồng Bạch Thái Bưởi, lô số 9, do Nguyễn Gia Khánh (Georges Khánh) sáng tác năm 1934 xuất hiện ngay trước mắt. Tôi hiểu rằng nếu bỏ lỡ lần này, có lẽ sẽ không còn cơ hội thứ hai. Tôi quyết định tham gia ngay, không phải vì muốn sở hữu một tác phẩm nghệ thuật quý hiếm, mà vì không muốn một phần lịch sử Việt Nam tiếp tục lưu lạc nơi đất khách.

Ngày diễn ra phiên đấu giá, tôi đến sớm gần một giờ để hoàn tất thủ tục và đặt tiền bảo chứng. Tôi đứng rất lâu trước pho tượng, ngắm từng đường nét trên gương mặt của người doanh chủ dân tộc mà mình luôn kính trọng. Đó không chỉ là một cuộc đấu giá. Đó là cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại, giữa người mở đường và người đang tiếp bước trên hành trình phát triển du lịch đường thủy Việt Nam.

Phiên đấu giá diễn ra đầy hồi hộp. Số paddle của tôi là 077. Một lần nữa, con số 7 lại xuất hiện không phải một mà là hai con số, kiếp trước và kiếp này, thứ 7 ngày 27 tháng 6, đúng bảy năm sau lần đầu gặp pho tượng; chiếc paddle mang số 077; và chiếc búa được gõ xuống vào khoảng bảy giờ tối.

Tôi không cho rằng đó là điều huyền bí, nhưng tin rằng có những dấu mốc khiến con người thêm vững tin vào con đường mình đang đi. Khi chiếc búa của đấu giá viên gõ xuống xác nhận chiến thắng, điều đầu tiên tôi nghĩ đến không phải là giá tiền mà là một câu nói rất giản dị:

“Cuối cùng, tôi đã đón được cụ về nhà"!

Pho tượng đồng nguyên bản của "vua tàu thủy" Bạch Thái Bưởi (1874 - 1932)

Pho tượng chân dung doanh nhân Bạch Thái Bưởi được nhà điêu khắc Georges Khánh sáng tác năm 1934, chỉ hai năm sau khi vị doanh nhân qua đời.

Tác phẩm được đúc bằng đồng phủ patina nâu, có đầy đủ chữ ký của Georges Khánh, năm sáng tác, tên tác phẩm và tên nghệ nhân đúc đồng Nguyễn Huy Hạt ở mặt sau. Trong đó, Georges Khánh là tác giả sáng tác, còn Nguyễn Huy Hạt là người trực tiếp thực hiện kỹ thuật đúc đồng. Với kích thước 45,5 x 31 x 26 cm, đây là một hiện vật có giá trị đặc biệt, phản ánh sự giao thoa giữa mỹ thuật hiện đại Việt Nam buổi đầu.

Không chỉ là một tác phẩm điêu khắc bằng đồng, đó còn là chân dung của tinh thần doanh nhân Việt Nam đầu thế kỷ XX. Một con người dám cạnh tranh sòng phẳng với các hãng tàu nước ngoài, dám tin người Việt có thể làm chủ sông biển giang hải luân thuyền của chính mình và dùng kinh doanh để khơi dậy lòng tự hào dân tộc. Từng đường nét trên gương mặt, vầng trán rộng, ánh mắt cương nghị và nụ cười điềm tĩnh đều toát lên khí chất của một người khai mở.

Sau phiên đấu giá, ông Alexandre Millon bước đến bắt tay và chúc mừng tôi bằng tiếng Pháp. Ông nói đây là một tuyệt tác xứng đáng được trưng bày trong một bảo tàng mỹ thuật Việt Nam. Tôi mỉm cười cảm ơn, trong lòng hiểu rằng nơi phù hợp nhất của pho tượng không phải là một căn phòng đóng kín hay một chiếc két sắt mà là nơi hàng nghìn du khách có thể chiêm ngưỡng, lắng nghe và được truyền cảm hứng về một doanh nhân đã góp phần làm nên lịch sử Việt Nam.

Tôi luôn tin rằng doanh nhân không chỉ tạo ra của cải. Họ còn có trách nhiệm gìn giữ ký ức của dân tộc. Kinh doanh thời Bạch Thái Bưởi không chỉ là mua tàu, đóng tàu hay mở tuyến vận tải. Đó là xây dựng niềm tin, khơi dậy khát vọng tự cường và biến lòng yêu nước thành sức mạnh cạnh tranh. Một thế kỷ đã trôi qua, nhưng những giá trị ấy vẫn còn nguyên vẹn và tiếp tục soi đường cho những doanh nhân hôm nay.

Khi LuxGroup xây dựng Heritage Bình Chuẩn, Emperor Cruises, Amiral Cruises và hiện thực hóa khát vọng Vietnam Waterways 2045, tôi không nghĩ mình đang lặp lại lịch sử. Tôi chỉ đang tiếp tục viết phần còn dang dở của những người đi trước. Có lẽ vì thế mà pho tượng cuối cùng cũng tìm được đường trở về. Không phải vì tôi là người trả giá cao nhất mà vì câu chuyện của chúng tôi vốn chưa bao giờ kết thúc.

Người xưa nói rất đúng: “Quý vật tìm quý nhân.” Nhưng theo tôi, câu nói ấy vẫn còn một vế chưa được viết ra. Quý nhân không phải là người giàu nhất mà là người hiểu được giá trị của quý vật và có trách nhiệm truyền lại giá trị ấy cho mai sau.

Đó mới là ý nghĩa lớn nhất của việc sở hữu một di sản: không phải để cất giữ cho riêng mình mà để kể tiếp câu chuyện của dân tộc bằng những việc làm hôm nay và truyền cảm hứng cho các thế hệ doanh nhân Việt Nam trong tương lai.