Nỗ lực thay thế USD bằng nhân dân tệ của Nga gặp trở ngại

Ảnh minh họa - Ảnh: China Daily.

Thực tế này cũng cho thấy những khó khăn mà các quốc gia khác phải đối mặt khi tìm kiếm một loại tiền tệ thay thế USD trong giao dịch toàn cầu.

Hãng tin Bloomberg dẫn dữ liệu mới nhất từ Ngân hàng Trung ương Nga (CBR) cho biết dù kim ngạch thương mại giữa nước này với Trung Quốc gia tăng, tỷ trọng đồng nhân dân tệ trong thanh toán xuất khẩu của Nga đã giảm một nửa xuống còn 22% trong năm nay nếu so với mức đỉnh vào giữa năm 2024, thời điểm Mỹ bắt đầu mở rộng các biện pháp trừng phạt thứ cấp nhằm vào Nga. Trong hoạt động thương mại với châu Á, Nga hiện nhận thanh toán bằng đồng rúp cho 69% giá trị xuất khẩu của nước này.

Việc Nga tìm cách dùng nhân dân tệ để thay thế USD là một cuộc thử nghiệm chưa từng có, qua đó bộc lộ rõ những thách thức mà Trung Quốc phải đối mặt trong việc đưa đồng nhân dân tệ thành một “đồng tiền mạnh” phục vụ thương mại quốc tế, thị trường tài chính và dự trữ của các ngân hàng trung ương. Tuy nhiên, giới chức Trung Quốc cũng khẳng định rõ ràng rằng họ không có ý định biến đồng nhân dân tệ thành công cụ thay thế đồng USD, bởi Bắc Kinh vẫn duy trì các biện pháp kiểm soát vốn chặt chẽ để quản lý dòng tiền.

Việc Nga dừng nỗ lực dùng nhân dân tệ thay thế USD diễn ra sau khi các ngân hàng Trung Quốc rút lui trước nguy cơ phải hứng chịu các biện pháp trừng phạt thứ cấp từ Mỹ liên quan đến cuộc chiến của Nga với Ukraine. Sự từ bỏ này cho thấy khả năng của Mỹ trong việc thực thi ý chí chính trị của mình, đồng thời nhấn mạnh vị thế thống trị toàn cầu của đồng USD.

Dù vậy, bước lùi này không làm tổn hại đến mối quan hệ hữu nghị “không giới hạn” mà Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin từng tuyên bố chỉ vài tuần trước khi chiến tranh Nga - Ukraine nổ ra. Mối quan hệ chính trị đó sẽ tiếp tục được thể hiện vào tuần tới, khi hai nhà lãnh đạo gặp nhau tại hội nghị thượng đỉnh Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) ở Thâm Quyến, Trung Quốc. Tại đây, ông Tập và ông Putin cũng có thể tham gia một cuộc gặp ba bên chưa từng có với Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Theo Bloomberg, việc rời xa đồng nhân dân tệ đã khiến các doanh nghiệp Nga đối mặt với ngày càng nhiều khó khăn trong hoạt động thanh toán xuyên biên giới. Do không thể thanh toán trực tiếp bằng đồng tiền của Trung Quốc, các công ty Nga buộc phải thông qua các bên trung gian, các quốc gia thứ ba hoặc sử dụng những lộ trình thanh toán phức tạp hơn, khiến các giao dịch trở nên chậm chạp, tốn kém và thiếu ổn định hơn.

KHI NHÂN DÂN TỆ TRỞ THÀNH GIẢI PHÁP CHO NGA

Nhìn lại những năm trước, nền kinh tế Nga đã chuyển sang sử dụng đồng nhân dân tệ với tốc độ đáng kinh ngạc khi Mỹ và các đồng minh bắt đầu áp các biện pháp trừng phạt liên quan đến cuộc chiến Nga - Ukraine. Nhân dân tệ đã vươn lên chiếm gần một nửa kim ngạch ngoại thương của Nga, trở thành đồng tiền được giao dịch nhiều nhất trên thị trường ngoại hối nội địa tại Moscow, đồng thời vượt qua đồng USD trong tiền gửi ngân hàng ở Nga.

Các ngân hàng Nga đã chuyển hướng cho vay từ đồng USD và euro sang đồng nhân dân tệ. Thị trường trái phiếu bằng nhân dân tệ cũng tăng trưởng với tốc độ hai con số, và đồng tiền này đã trở thành một trong những tài sản chủ chốt trong dự trữ của CBR.

Đây là một phần trong xu hướng rộng lớn hơn, khi nhiều quốc gia tìm cách giảm bớt sự phụ thuộc vào đồng USD trước những gián đoạn thương mại dưới thời ông Trump. Tuy đồng nhân dân tệ được xem là một giải pháp thay thế tiềm năng, chính Trung Quốc vẫn phụ thuộc rất lớn vào hệ thống tài chính dựa trên đồng USD.

Dù những thay đổi nhằm mở cửa thị trường Trung Quốc có thể chỉ ở mức khiêm tốn, kế hoạch 5 năm mới nhất của nước này, kéo dài đến năm 2030, cam kết tăng cường mở cửa tài khoản vốn để thúc đẩy quá trình quốc tế hóa đồng nhân dân tệ. Theo ước tính từ Bloomberg Economics, Nga đóng góp khoảng 30% vào sự tăng trưởng tỷ trọng thanh toán thương mại bằng đồng nhân dân tệ của Trung Quốc kể từ năm 2021.

Việc Nga tăng mạnh sử dụng nhân dân tệ xuất phát từ việc quan hệ kinh tế giữa Nga và Trung Quốc tăng trưởng ấn tượng sau khi Nga bị các lệnh trừng phạt của Liên minh châu Âu (EU) loại khỏi thị trường vốn của khu vực từng là đối tác thương mại lớn nhất của Moscow. Hiện nay, Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Nga, chiếm hơn 1/3 tổng kim ngạch ngoại thương của nước này.

Cho đến giữa năm 2024, Nga đã vô hình trung tạo ra một kênh bổ sung cho việc sử dụng đồng nhân dân tệ trên phạm vi quốc tế. Giá trị hàng xuất khẩu của Nga được định giá bằng đồng nhân dân tệ liên tục vượt xa giá trị hàng hóa mà nước này xuất khẩu trực tiếp sang Trung Quốc, cho thấy khách hàng mua hàng Nga những khu vực khác cũng thanh toán cho Nga bằng đồng nhân dân tệ ngày càng nhiều.

Trên thực tế, Nga đã đóng góp đáng kể vào nỗ lực của Bắc Kinh trong việc mở rộng vai trò của đồng nhân dân tệ ra ngoài biên giới Trung Quốc. Vào thời điểm đỉnh điểm, đồng nhân dân tệ đã vươn lên vị trí thứ tư trong hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT, chỉ đứng sau đồng USD, euro và bảng Anh.

SỰ ĐẢO CHIỀU CỦA XU HƯỚNG THANH TOÁN BẰNG NHÂN DÂN TỆ

Sự tăng trưởng diễn ra nhanh chóng như vậy, nhưng quá trình đảo ngược lại còn diễn ra nhanh hơn.

Các doanh nghiệp Nga gặp khó khăn sau khi vào tháng 6/2024, Mỹ mở rộng đáng kể phạm vi áp dụng các biện pháp trừng phạt thứ cấp đối với các tổ chức tài chính và công ty có giao dịch với Nga. Các giao dịch thanh toán bị đóng băng hoặc trì hoãn trong nhiều tháng, các giao dịch chuyển tiền bị hoàn trả, và các ngân hàng lớn nhất của Trung Quốc đã ngừng hoàn toàn việc giao dịch với các đối tác Nga.

Nền kinh tế Nga, vốn đã trở nên phụ thuộc nhiều vào đồng nhân dân tệ, phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt ngoại tệ trầm trọng. CBR cuối cùng đã phải yêu cầu các tổ chức cho vay hạn chế việc cấp tín dụng bằng đồng nhân dân tệ.

Theo các công ty hỗ trợ doanh nghiệp Nga giao thương với Trung Quốc, dù vẫn còn một vài kênh thanh toán khả dụng, nhưng không có gì đảm bảo rằng một khoản thanh toán bằng nhân dân tệ giữa doanh nghiệp Nga với đối tác Trung Quốc sẽ được thực hiện thành công.

Trong tài liệu gửi khách hàng, tập đoàn STA SiberiaTransAsia Group - một đơn vị cung cấp dịch vụ vận tải và thông quan - cho biết: “Vào năm 2026, việc thanh toán cho các nhà cung cấp tại Trung Quốc không còn là một giao dịch thông thường nữa”.

Ngay cả khi đã có hợp đồng ký kết và đối tác được thẩm định kỹ lưỡng, các công ty Nga vẫn phải đối mặt với tình trạng chậm trễ thanh toán, bị trả lại tiền hoặc phải trải qua các bước kiểm tra tuân thủ bổ sung.

Hiện nay, nhiều giao dịch được thực hiện thông qua các đại lý thanh toán thay vì trực tiếp qua ngân hàng - một phương thức được coi là đáng tin cậy hơn nhưng cũng tốn kém hơn. Theo dữ liệu từ nhà cung cấp dịch vụ vận tải STT Logistics, tổng chi phí cho các giao dịch xuyên biên giới với Trung Quốc hiện chiếm trung bình từ 15% đến 20% giá trị giao dịch, bao gồm cả hoa hồng và các loại phí do các bên trung gian thu.

Theo ước tính của Bloomberg, việc Nga sử dụng đồng nhân dân tệ trong thương mại với các quốc gia thứ ba cũng đã chuyển sang xu hướng tiêu cực vào cuối năm ngoái.

Dữ liệu từ hệ thống SWIFT cho thấy thị phần trong thanh toán toàn cầu của đồng nhân dân tệ đã quay trở lại mức trước khi xung đột giữa Nga và Ukraine bắt đầu, tụt xuống vị trí thứ 5, xếp sau cả đồng yên Nhật. Tuy nhiên, giới chức Trung Quốc cho rằng số liệu này chưa phản ánh đầy đủ phạm vi ảnh hưởng toàn cầu của đồng nhân dân tệ, bởi khối lượng giao dịch thông qua hệ thống thanh toán quốc tế bằng đồng nhân dân tệ (CIPS) của Trung Quốc đã ghi nhận mức tăng đáng kể.

Vào tháng 10, Thống đốc Phan Công Thắng của Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBOC) cho biết nếu tính cả hệ thống thanh toán nội địa của Trung Quốc cùng các giao dịch ngân hàng nội bộ khác, thì tỷ trọng của đồng nhân dân tệ trong các thanh toán toàn cầu thực tế sẽ đạt từ 6% đến 7%.

Tuy nhiên, theo ông Martin Chorzempa, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, sự gia tăng về khối lượng giao dịch qua hệ thống CIPS vẫn chưa đủ để giải thích cho việc giảm bớt sự phụ thuộc vào SWIFT. “Động lực thúc đẩy quá trình quốc tế hóa đồng nhân dân tệ, vốn nảy sinh từ các lệnh trừng phạt nhằm vào Nga, nay đã dần suy yếu”, ông nói với Bloomberg.