Nối dài mạch nguồn di sản Thăng Long - Kẻ Chợ

Những đôi tay giữ nghề

Tại làng đúc đồng Ngũ Xã, Nghệ nhân ưu tú Bùi Thị Minh và nghệ nhân Trần Long giới thiệu quy trình tạo ra một sản phẩm đồng, từ chuẩn bị đất, làm khuôn, đúc đến hoàn thiện.

Nghệ nhân Trần Long thể hiện một công đoạn kỹ thuật trong chế tác sản phẩm đồng. Ảnh: PV

Đúc đồng đòi hỏi sự chính xác ở từng công đoạn. Người thợ phải hiểu vật liệu, kiểm soát quy trình và tích lũy kinh nghiệm qua thực hành. Thời gian chế tác một chiếc bình đồng được giới thiệu tại chương trình là khoảng 45 ngày, cho thấy công sức phía sau một sản phẩm hoàn chỉnh.

Giá trị của nghề cũng nằm ở tri thức được truyền qua nhiều thế hệ. Kỹ thuật làm khuôn, xử lý vật liệu và hoàn thiện sản phẩm khó có thể truyền đạt trọn vẹn bằng lời, mà đòi hỏi người học phải quan sát, thực hành và được người có kinh nghiệm chỉ dẫn.

Với hai nghệ nhân Đặng Hương Lan và ông Nguyễn Văn Hòa, nghề làm mặt nạ giấy bồi bắt đầu từ những nguyên liệu giản dị như giấy, hồ dán và khuôn tạo hình. Qua nhiều lớp giấy được bồi, ép sát khuôn rồi phơi khô, những chiếc mặt nạ dần thành hình, trước khi được tô vẽ để trở nên sinh động, gợi nhớ những mùa Tết Trung thu xưa.

Gần nửa thế kỷ theo nghề, hai nghệ nhân hiểu rằng chất lượng chiếc mặt nạ được quyết định từ những công đoạn đầu tiên. Giấy phải bám đều, không nhăn; hình dáng cần được xử lý cẩn thận trước khi hoàn thiện màu sắc. Những thao tác tưởng chừng đơn giản thực chất đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm.

Anh Charlie Win cùng ông Nguyễn Văn Hòa và bà Đặng Hương Lan, hai nghệ nhân làm mặt nạ giấy bồi. Ảnh: PV

Nỗi lo của nghề không chỉ là sản phẩm dần vắng bóng trên thị trường, mà còn là nguy cơ những bí quyết thất truyền khi thiếu người học và thực hành. Vì thế, việc tìm người tiếp nối có ý nghĩa đặc biệt với những nghệ nhân đã dành phần lớn cuộc đời cho nghề.

Nhà nghiên cứu Ngô Quý Đức đến với các làng nghề từ ký ức tuổi thơ, khi theo ông ngoại đi ngắm đồ chơi Trung thu. Từ năm 2006, anh bắt đầu tìm gặp nghệ nhân, học hỏi kỹ thuật và sưu tầm tư liệu về nghề truyền thống. Qua những chuyến đi, sự tò mò ban đầu trở thành hành trình tìm hiểu, gìn giữ và phục dựng các giá trị có nguy cơ mai một.

Họa sĩ Nam Chi lại tìm đến đồ chơi dân gian từ những bức ảnh cũ trong quá trình nghiên cứu tranh Hàng Trống. Anh lần tìm hình dáng, cấu tạo và chi tiết trang trí để phục dựng những mô hình như ngựa, voi, long mã.

Một bức ảnh có thể cho thấy món đồ trông ra sao, nhưng chưa chắc tiết lộ cách người xưa tạo hình hay ghép các bộ phận. Người phục dựng phải đối chiếu tư liệu, thử nghiệm và kiên trì tìm lời giải cho những chi tiết còn thiếu.

Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đình Nguyễn Dân Huy giới thiệu về các nghề truyền thống trên phố Hàng Quạt. Ảnh: PV

Những nghệ nhân thuộc thế hệ trẻ như Ngô Quý Đức và Nam Chi không nhất thiết phải sinh ra trong gia đình làm nghề mới có thể tiếp nối truyền thống. Họ đến với di sản bằng ký ức, sự tò mò và mong muốn tìm lại những giá trị đã khuất khỏi đời sống.

Nhưng để hành trình ấy đi xa, người trẻ cần tư liệu, cơ hội thực hành và sự hướng dẫn trực tiếp của nghệ nhân. Ở chiều ngược lại, người giữ nghề cũng cần những người sẵn lòng học hỏi, đưa kỹ nghệ đến với công chúng hôm nay.

Trước những sản phẩm thủ công, nam diễn viên người Mỹ Charlie Win và KOL Minh Trang cùng đặt câu hỏi về cách làm trống, kỹ thuật khảm trai và sự khác biệt giữa tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống.

Các khách mời giao lưu cùng hai nghệ nhân Nguyễn Văn Hòa và Đặng Hương Lan. Ảnh: PV

Những thắc mắc của họ mở ra góc nhìn mới về các nghề truyền thống, đồng thời giúp công chúng nhận ra những điều đôi khi bị bỏ qua vì quá quen thuộc. Khi nghệ nhân trực tiếp giải thích cách làm và câu chuyện phía sau sản phẩm, di sản trở nên gần gũi hơn với cả những người lần đầu tìm hiểu văn hóa Việt Nam.

Từ câu chuyện phố nghề đến cuộc gặp gỡ hôm nay

Những cuộc gặp gỡ ấy được kết nối tại không gian văn hóa 11A Ngũ Xã, phường Ba Đình, trong chương trình livestream “Tour đêm Tinh hoa Kẻ Chợ - Từ nghề đến nghệ” diễn ra tối 22-10.

Chương trình livestream “Tour đêm Tinh hoa Kẻ Chợ - Từ nghề đến nghệ” đưa các khách mời và khán giả đi qua những nghề truyền thống tiêu biểu nhất của Thăng Long - Hà Nội. Ảnh: PV

Chương trình đã đưa nghệ nhân, người nghiên cứu, người trẻ và khách mời đến gần khán giả trên các nền tảng số, chia sẻ những câu chuyện về kỹ thuật chế tác và văn hóa dân gian.

Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đình Nguyễn Dân Huy đánh giá cao hành trình của những người trẻ như Ngô Quý Đức trong việc tìm về các làng nghề. "Trong những chuyến đi cùng Ngô Quý Đức, chúng tôi rất vui khi thấy ở đâu Đức cũng được mọi người chào đón, như một người con đi xa trở về”, ông Huy chia sẻ.

Họa sĩ Nam Chi (thứ hai từ trái sang) và nhà nghiên cứu văn hóa truyền thống Ngô Quý Đức (thứ ba từ phải sang) trong chương trình. Ảnh: PV

Theo Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đình, thế hệ trẻ đang tiếp nối nghề truyền thống bằng sự sáng tạo, khả năng ứng dụng công nghệ vào nghiên cứu, phục dựng và giới thiệu sản phẩm, cùng tinh thần dấn thân vào những nghề ngày càng ít người theo đuổi.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, livestream mở thêm một kênh để nghệ nhân kể chuyện nghề và đưa di sản đến gần công chúng, đặc biệt là người trẻ. Theo ông Nguyễn Dân Huy, hoạt động này cũng góp phần vào nỗ lực chuyển đổi số của phường Ba Đình và thành phố Hà Nội.

Phường Ba Đình kỳ vọng không gian văn hóa 11A Ngũ Xã từng bước trở thành nơi kết nối các thế hệ nghệ nhân với du khách, nhà nghiên cứu, tổ chức và doanh nghiệp quan tâm đến nghề truyền thống.

Xa hơn, nơi đây có thể là cầu nối đưa nghệ nhân Việt Nam đến gần du khách quốc tế, giúp các giá trị văn hóa được giới thiệu qua những câu chuyện và trải nghiệm trực tiếp.

Họa sĩ Nam Chi trình bày về hành trình khám phá, gìn giữ và phục dựng các món đồ chơi truyền thống. Ảnh: PV

Để kỳ vọng ấy thành hiện thực, cần có những hoạt động tiếp nối, tạo cơ hội cho nghệ nhân trình diễn kỹ thuật, người trẻ học nghề và du khách trực tiếp tìm hiểu quy trình chế tác. Khi không gian văn hóa trở thành nơi gặp gỡ thường xuyên, nghề truyền thống sẽ có thêm cơ hội được thực hành và trao truyền.

Thông điệp “100 phố Hàng, 1.000 câu chuyện” gợi mở một cách khám phá Hà Nội qua những người thợ, sản phẩm thủ công và ký ức phố nghề. Tên phố có thể còn lại qua nhiều thế hệ, nhưng câu chuyện phía sau cần người tìm lại, người kể tiếp và người muốn lắng nghe.

Phó Chủ tịch UBND phường Ba Đình Nguyễn Dân Huy và hai khách mời đứng trước các sản phẩm truyền thống của phố Hàng Mã. Ảnh: PV

Giữ nghề không chỉ là gìn giữ một chiếc bình đồng, chiếc mặt nạ giấy bồi hay món đồ chơi đã in dấu trong ký ức bao thế hệ. Quan trọng hơn, đó là giữ cho đôi tay người thợ còn biết làm, cho những bí quyết được trao truyền và những giá trị xưa tiếp tục nảy nở trong đời sống hôm nay.

Để rồi, qua bàn tay người đi sau, mạch nghề của cha ông vẫn được nối dài, mang theo hơi thở của quá khứ mà không ngừng tìm thấy sức sống mới trong hiện tại.