Nỗi đau không quên

Cùng chung nấm mộ

Cam Lộ được giải phóng ngày 2/4/1972, nhưng hòa bình vẫn chưa thực sự hiện hữu trên mảnh đất này. Bom đạn từ máy bay, pháo binh địch tiếp tục trút xuống, cày xới làng mạc, cướp đi sinh mạng cán bộ, chiến sĩ và người dân. Ngay cả những nơi tưởng chừng an toàn trong vùng giải phóng cũng không tránh khỏi sự hủy diệt của chiến tranh. Hầm Lán An Hưng, còn gọi là hầm mộ liệt sĩ thôn An Hưng, thuộc xã Cam Mỹ trước đây, nay là thôn 8, xã Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị, là nơi ghi dấu sự mất mát vô cùng đau thương.

Theo lời kể của ông Nguyễn Minh Kỳ, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị, lúc ấy là Bí thư Huyện ủy Cam Lộ, khoảng 15 giờ ngày 23/11/1972, khi các cán bộ đang họp tại Hầm Lán An Hưng, máy bay B-52 của Mỹ bất ngờ trút bom xuống khu vực. Bom đánh trúng hầm, sức công phá dữ dội kích nổ số vũ khí cất giữ bên trong, gồm súng B40, B41, đạn cối và lựu đạn. Những tiếng nổ liên tiếp xé toạc lòng đất, biến nơi trú ẩn thành nấm mộ chung của hàng chục cán bộ.

Chiếc am nhỏ do người dân dựng lên bên đường để hương khói cho các liệt sĩ - Ảnh: N.T

Ông Nguyễn Minh Kỳ cho biết, trận bom khiến khoảng 60 người thiệt mạng, trong đó có 46 cán bộ từ cấp thôn đến cấp tỉnh. Họ có mặt tại cuộc họp để bàn cách cứu trợ Nhân dân vùng giải phóng giữa lúc chiến tranh ác liệt. Không ai ngờ cuộc họp ấy lại trở thành lần gặp gỡ cuối cùng. Đến nay, nguyên nhân khiến cuộc họp bị phát hiện vẫn chưa được xác định.

Theo ông Kỳ, có thể máy bay địch đã bắt được tín hiệu vô tuyến từ một đơn vị bộ đội chủ lực đóng gần đó. Sau trận bom, những người hy sinh được an táng ngay tại khu vực này. Về sau, hài cốt được quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ xã Cam Thành, nay là Nghĩa trang liệt sĩ xã Cam Lộ. Những người đã khuất được yên nghỉ bên đồng đội, nhưng địa điểm từng diễn ra thảm kịch dần vắng lặng. Dấu vết trận bom không còn trên mặt đất; câu chuyện chủ yếu được lưu giữ qua ký ức nhân chứng và lời kể truyền lại.

Nén hương giữ ấm ký ức

Trở lại Hầm Lán An Hưng hôm nay, tôi không tìm thấy dấu tích của nơi hàng chục cán bộ cách mạng ngã xuống. Không bia đá, không bảng thông tin, không công trình tưởng niệm. Điều còn lại là chiếc am nhỏ do ông Nguyễn Tất Thắng cùng hai hộ dân sống gần đó dựng lên, cách vị trí hầm cũ vài mét, để thắp hương tưởng nhớ những người đã khuất.

Vào ngày mồng một, ngày rằm, lễ, Tết, người dân và thân nhân các liệt sĩ lại tìm đến thắp hương tưởng niệm. Đều đặn hằng năm, vào dịp kỷ niệm Ngày Thương binh-Liệt sĩ, ba hộ dân này cùng nhau tổ chức lễ giỗ cho những người hy sinh, coi họ như người thân của mình.

Với người dân sống quanh khu vực Hầm Lán An Hưng, việc thắp hương, chăm nom chiếc am là cách thể hiện nghĩa tình với những người nằm lại trên mảnh đất quê hương. Từ những việc làm bình dị ấy, câu chuyện về sự hy sinh tiếp tục được lưu truyền trong cộng đồng, nhắc nhở các thế hệ hôm nay trân trọng quá khứ và gìn giữ những giá trị lịch sử của vùng đất này.

Sự chăm nom lặng lẽ, bền bỉ của người dân đã giúp địa điểm lịch sử không bị lãng quên. Thế nhưng, việc gìn giữ ký ức chỉ dựa vào một vài hộ dân khó có thể duy trì lâu dài. Khi những nhân chứng dần vắng bóng, câu chuyện về Hầm Lán An Hưng có nguy cơ bị thời gian phủ mờ. Vì vậy, một dấu tích tưởng niệm kèm thông tin lịch sử đầy đủ sẽ giúp mọi người hiểu hơn về sự hy sinh của các thế hệ đi trước, đồng thời nhận thức sâu sắc rằng mảnh đất bình yên hôm nay từng thấm đẫm mất mát, đau thương.

Để lịch sử không bị lãng quên

Tại danh mục di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh do UBND tỉnh Quảng Trị ban hành kèm Quyết định số 2196/2004/QĐ-UB ngày 14/7/2004, địa điểm này được ghi tên là “Địa điểm hầm mộ liệt sĩ thôn An Hưng”. Như vậy, nơi các cán bộ hy sinh đã được ghi nhận trong danh mục của tỉnh, nhưng trên thực địa vẫn chưa có dấu tích tưởng niệm.

Hầm Lán An Hưng, nơi 46 cán bộ hy sinh giờ chỉ còn khoảnh đất trống đầy cỏ rác - Ảnh N.T

Theo ông Nguyễn Minh Kỳ, trước đây, Ban liên lạc xã Cam Mỹ đã đề xuất với huyện Cam Lộ xây dựng công trình tưởng niệm tại nơi các cán bộ hy sinh. Về chủ trương, huyện đồng ý. Tuy nhiên, do khó khăn về kinh phí bồi thường hoặc hoán đổi đất để giải phóng mặt bằng, nên đề xuất chưa thể thực hiện. Đến nay, mong muốn có một dấu tích tưởng niệm tại Hầm Lán An Hưng vẫn là nguyện vọng thiết tha của cán bộ và Nhân dân địa phương.

Ông Thái Tăng Thiện, Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội, UBND xã Cam Lộ, cho biết khu đất hiện thuộc quyền sử dụng của người dân, trong khi địa phương chưa tìm được vị trí phù hợp để hoán đổi. Bên cạnh đó, nguồn kinh phí xây dựng công trình cũng là khó khăn cần tháo gỡ.

Theo tôi, để hiện thực hóa nguyện vọng này, cần có sự vào cuộc của chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng. Trên cơ sở rà soát hiện trạng sử dụng đất, các cơ quan liên quan cần nghiên cứu phương án kinh phí bồi thường hoặc hoán đổi đất để giải phóng mặt bằng. Về nguồn lực, cần có sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, đồng thời vận động các tổ chức, doanh nghiệp, nhà hảo tâm chung tay đóng góp. Sự kết hợp giữa nguồn lực nhà nước và nguồn lực xã hội sẽ tháo gỡ khó khăn, sớm xây dựng công trình tưởng niệm.

Rời Hầm Lán An Hưng, hình ảnh chiếc am nhỏ và khoảnh đất lặng im khiến tôi day dứt mãi. Một địa điểm gắn với sự hy sinh của khoảng 60 người, trong đó có 46 cán bộ, đến nay vẫn chưa có công trình tưởng niệm xứng đáng. Tri ân không chỉ là thắp hương tưởng nhớ, mà còn là trách nhiệm bảo tồn những địa chỉ lịch sử, lưu giữ câu chuyện về sự hy sinh và trao truyền ký ức ấy cho thế hệ mai sau. Công trình tưởng niệm tại Hầm Lán An Hưng, nếu được xây dựng, sẽ là lời nhắc nhở bền lâu về những mất mát không thể đong đếm của chiến tranh và giá trị của hòa bình. Để mai này, khi những nhân chứng không còn, khoảnh đất ấy vẫn có thể tự kể câu chuyện của mình.