Nỗi sầu dai dẳng của ngành hàng sầu riêng

Theo Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, đến giữa tháng 5-2026, cả nước có 25 cơ sở được Trung Quốc công nhận đủ điều kiện kiểm định sầu riêng xuất khẩu. Trong đó, 16/21 phòng kiểm nghiệm cadimi và 19/22 phòng kiểm nghiệm vàng O đang hoạt động bình thường. So với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp (DN), con số này vẫn còn khá hạn chế, trong khi việc thu hút đầu tư mới không dễ.

Chở ra tận Hà Nội để kiểm nghiệm

Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cũng xác nhận hiện cả nước có hơn 30 phòng kiểm nghiệm nhưng chỉ khoảng 20 đơn vị được phía Trung Quốc chấp nhận và công nhận đủ điều kiện phục vụ xuất khẩu.

Như tại ĐBSCL, dù là vùng trọng điểm sản xuất sầu riêng xuất khẩu của cả nước, song số lượng phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn tại đây vẫn còn khá ít, chỉ có 8 cơ sở. Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, cho biết các phòng kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu đều phải được phía Trung Quốc công nhận, tương tự như mã số vùng trồng hay mã số cơ sở đóng gói. Do đó, nhiều DN phải đưa mẫu về Cần Thơ, TP HCM, thậm chí ra Hà Nội để kiểm nghiệm trước khi xuất khẩu, làm gia tăng chi phí và thời gian.

Tại Lâm Đồng, một trong những vùng trồng sầu riêng lớn nhất cả nước, diện tích sầu riêng năm 2025 đạt hơn 44.283 ha, trong đó 22.850 ha đang cho thu hoạch, sản lượng đạt hơn 284.287 tấn. Năm 2026, diện tích dự kiến tăng lên 45.550 ha, sản lượng vượt 310.000 tấn. Tuy nhiên, theo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lâm Đồng, hiện tỉnh chỉ có 2 cơ sở được Trung Quốc công nhận kiểm nghiệm cadimi và vàng O, gồm Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng tỉnh Lâm Đồng và Chi nhánh 1 của Công ty CP Chứng nhận và Giám định Miền Đông Việt Nam tại Bảo Lộc. Do đó, năng lực kiểm nghiệm chưa đáp ứng nhu cầu thực tế. Đặc biệt vào chính vụ, tình trạng quá tải dẫn đến chậm trễ trong lưu thông hàng hóa, gây thiệt hại cho DN và nông dân.

Không chỉ thiếu về số lượng, năng lực phục vụ của nhiều đơn vị kiểm nghiệm cũng chưa đáp ứng yêu cầu. Theo phản ánh của DN, quá trình lấy mẫu và phân tích còn chậm, trong khi hoạt động xuất khẩu diễn ra liên tục 24/24 giờ. Do đó, DN xuất khẩu rất mong các đơn vị kiểm nghiệm nâng cao năng lực, tăng chất lượng phục vụ. Hiệp hội Rau quả Việt Nam cũng đã kiến nghị cơ quan quản lý tạo điều kiện mở thêm các phòng kiểm nghiệm nhằm giảm áp lực cho hệ thống hiện hữu.

Nhiều địa phương có trồng sầu riêng cũng cho rằng cần sớm nâng cấp hệ thống kiểm nghiệm. Lãnh đạo xã Hòa Bắc, tỉnh Lâm Đồng, nơi hiện có 4.219 ha sầu riêng, cho biết xã đang phối hợp với các cơ quan chuyên môn hướng dẫn người dân thay đổi tập quán canh tác nhằm đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Đồng thời đề nghị các cơ quan quản lý làm cầu nối để các đơn vị kiểm nghiệm lớn như Việt Tín hay Eurofins Sắc ký Hải Đăng hỗ trợ các hợp tác xã, tổ hợp tác trong việc lấy mẫu, phân tích dư lượng hóa chất với chi phí phù hợp.

Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng cho biết thời gian tới địa phương sẽ đẩy mạnh xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước và xuất khẩu, đồng thời chủ động thích ứng với các quy định mới về kiểm dịch thực vật và an toàn thực phẩm. Bên cạnh đó, nhiệm vụ cấp thiết hiện nay là nâng cao năng lực và mở rộng các phòng kiểm nghiệm cadimi, vàng O ngay tại địa phương để đáp ứng nhu cầu kiểm tra trong mùa vụ cao điểm, giảm áp lực cho DN và góp phần duy trì đà tăng trưởng của ngành hàng sầu riêng xuất khẩu.

Diện tích và sản lượng sầu riêng không ngừng mở rộng nhưng năng lực kiểm nghiệm lại không theo kịp. Ảnh: TRƯỜNG NGUYÊN

Xuất khẩu gặp áp lực lớn

Trao đổi với phóng viên Báo Người Lao Động, ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết tình trạng thiếu phòng kiểm nghiệm hiện nay là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng. Trước hết, ngành sầu riêng đang bước vào cao điểm thu hoạch nên nhu cầu kiểm nghiệm tăng mạnh. Bên cạnh đó, từ ngày 1-6, việc thực hiện Lệnh 280 của Trung Quốc khiến công tác kiểm tra mã số vùng trồng và dư lượng cadimi bị siết chặt hơn, kéo theo thời gian xét nghiệm kéo dài.

Trong khi đó, số lượng phòng kiểm nghiệm được phía Trung Quốc công nhận đã giảm đáng kể. Nếu trước đây có 24 phòng được phép thực hiện cả hai chỉ tiêu kiểm nghiệm thì hiện chỉ còn 17 phòng được xét nghiệm cadimi và 15 phòng được xét nghiệm chất vàng O. Nguyên nhân là do một số phòng kiểm nghiệm từng xảy ra tình trạng kết quả xét nghiệm tại Việt Nam đạt yêu cầu nhưng khi phía nhập khẩu kiểm tra lại thì không đạt, dẫn đến bị rút tên khỏi danh sách được công nhận.

Ông Mười cho biết việc đầu tư một phòng kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu sầu riêng đòi hỏi nguồn vốn lớn, công nghệ hiện đại và đội ngũ nhân sự có trình độ chuyên môn cao, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, trở ngại lớn nhất hiện nay là thủ tục pháp lý còn phức tạp, bởi việc cấp phép không chỉ cần cơ quan chức năng Việt Nam chấp thuận mà còn phải được phía Trung Quốc phê duyệt. Do đó, nhà đầu tư phải đối mặt với rủi ro đáng kể khi bỏ ra khoản chi phí lớn vào phòng kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc. Tuy nhiên, nếu tiềm năng thị trường đủ hấp dẫn, nhiều nhà đầu tư vẫn sẵn sàng tham gia.

Theo ông Nguyễn Thanh Bình, thẩm quyền cấp phép thành lập phòng kiểm nghiệm hiện đã được phân cấp cho địa phương. Vì vậy, UBND các tỉnh, thành phố cần chủ động rà soát điều kiện, đẩy nhanh quá trình cấp phép đối với các đơn vị đủ năng lực. Tuy nhiên, việc được cấp phép trong nước chưa đồng nghĩa có thể tham gia kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu. Các phòng thí nghiệm vẫn phải được cơ quan có thẩm quyền của nước nhập khẩu công nhận. "Đối với thị trường Trung Quốc, các phòng kiểm nghiệm phải được cơ quan chức năng của nước này đánh giá và chấp thuận. Chỉ khi được phía bạn công nhận mới đủ điều kiện tham gia hoạt động kiểm nghiệm phục vụ xuất khẩu. Điều này đòi hỏi sự trao đổi thông tin thường xuyên giữa cơ quan chức năng Việt Nam và Trung Quốc" - ông Bình nhấn mạnh.

Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhận định trong ngắn hạn Trung Quốc vẫn duy trì các yêu cầu nghiêm ngặt đối với nông sản nhập khẩu. Do đó, ông khuyến khích các phòng kiểm nghiệm tham gia sâu hơn vào quá trình kiểm tra, đánh giá theo yêu cầu của cơ quan đầu mối phía Trung Quốc. "Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật sẵn sàng phối hợp, giới thiệu thêm các phòng kiểm nghiệm mới đáp ứng tiêu chuẩn để phía Trung Quốc xem xét công nhận" - ông nói.

Trong khi đó, ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đắk Lắk, cho rằng điểm nghẽn hiện nay không nằm ở số lượng phòng kiểm nghiệm mà ở việc xây dựng và vận hành quy trình kiểm soát chất lượng chặt chẽ, đồng bộ để đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường nhập khẩu. "Hiện nay, năng lực kiểm nghiệm cơ bản đáp ứng được nhu cầu. Điều quan trọng là phải thiết lập quy trình kiểm soát nông sản bài bản từ khâu sản xuất, thu hoạch, sơ chế đến xuất khẩu nhằm bảo đảm đáp ứng các tiêu chuẩn của nước nhập khẩu" - ông Trung nhấn mạnh.

Để hoạt động xuất khẩu nông sản nói chung và sầu riêng nói riêng phát triển bền vững, theo ông Trung, cần xây dựng hệ thống quản lý theo chuỗi liên kết khép kín giữa DN xuất khẩu, cơ sở đóng gói, vùng nguyên liệu và người dân. "Xuất khẩu phải được tổ chức theo toàn bộ chuỗi sản xuất. DN đủ điều kiện xuất khẩu cần liên kết chặt chẽ với vùng trồng, cơ sở đóng gói và nông dân. Điểm nghẽn của hoạt động xuất khẩu nhiều năm qua nằm ở khâu tổ chức thực hiện, giám sát và kiểm soát chất lượng, chứ không phải thiếu phòng kiểm nghiệm" - ông Trung nói.