Nông nghiệp giảm phát thải: Yêu cầu cấp thiết từ chăn nuôi đến trồng trọt

Chăn nuôi theo chuỗi giá trị gắn truy xuất nguồn gốc vẫn gặp không ít khó khăn. Ảnh: Ngọc Yến

Xu hướng tất yếu

Ngành chăn nuôi Việt Nam đang duy trì tốc độ tăng trưởng khoảng 5-7%/năm, đóng góp ngày càng lớn vào giá trị sản xuất nông nghiệp. Ông Nguyễn Trọng Tuyển, đại diện Cục Chăn nuôi và Thú y (Bộ NNMT) cho biết: 15 năm qua, ngành chăn nuôi duy trì tốc độ tăng trưởng hơn 4,5 đến 6%/năm, sản lượng thịt đạt hơn 8 triệu tấn, trứng 21,1 tỷ quả… bảo đảm cung cấp nguồn thực phẩm cho nhu cầu trong nước. Sản phẩm chăn nuôi của Việt Nam đã có mặt ở 65 quốc gia và vùng lãnh thổ, giá trị xuất khẩu năm 2025 đạt 628 triệu USD.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, phương thức chăn nuôi truyền thống theo chuỗi “sản xuất - tiêu dùng - xả thải” đang bộc lộ nhiều hạn chế. Chất thải chăn nuôi nếu không được thu gom, xử lý đúng cách không chỉ gây ô nhiễm đất, nước, không khí mà còn làm gia tăng phát thải mê-tan, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và nguy cơ phát sinh dịch bệnh.

Theo TS Nguyễn Văn Tuế, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thức ăn chăn nuôi Việt Nam, Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Dabaco Việt Nam, bản chất của chăn nuôi tuần hoàn là đưa sản xuất tiệm cận tự nhiên, hướng tới triết lý “không chất thải, không phế phẩm”. Đầu ra của công đoạn này được tái sử dụng làm đầu vào cho công đoạn khác, qua đó vừa giảm áp lực môi trường, vừa tạo thêm giá trị kinh tế. Không chỉ giải quyết bài toán môi trường, chăn nuôi tuần hoàn còn mở ra hướng giảm chi phí sản xuất trong bối cảnh ngành vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu thức ăn nhập khẩu, giá đầu vào biến động và sức cạnh tranh ngày càng gay gắt. Tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, tái sử dụng chất thải và tiết kiệm năng lượng có thể giúp người chăn nuôi giảm chi phí, nâng cao hiệu quả và tăng khả năng chống chịu trước biến động thị trường.

Tương tự với ngành trồng trọt, việc Việt Nam cam kết đạt mức phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, lĩnh vực trồng trọt buộc phải thay đổi phương thức sản xuất theo hướng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải khí nhà kính và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu. Các thị trường xuất khẩu lớn cũng ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và kiểm soát lượng phát thải đối với nông sản nhập khẩu, khiến sản xuất xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành điều kiện bắt buộc để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Ngoài việc góp phần giảm lượng khí nhà kính phát sinh trong quá trình canh tác, mô hình trồng trọt phát thải thấp còn mang lại nhiều lợi ích lâu dài cho người sản xuất và nền kinh tế nông nghiệp.

Nâng cao giá trị nông sản nhờ sản xuất theo hướng tuần hoàn

Xuất phát từ yêu cầu trên, chăn nuôi theo hướng minh bạch thông tin, truy xuất nguồn gốc đang có chuyển biến tích cực. Nhiều trang trại quy mô lớn áp dụng gắn thẻ tai điện tử, vòng cổ thông minh, chip gắn công nghệ RFID tần số cao (HF) và siêu cao tần (UHF) định danh cá thể động vật. Ngoài ra, khâu chế biến và phân phối, việc dán tem QR code kết hợp công nghệ blockchain cũng chứng minh tính hiệu quả vượt trội.

Theo Báo cáo của Bộ NNMT, mô hình chăn nuôi heo theo VietGap gắn truy xuất nguồn gốc, liên kết tiêu thụ được triển khai ở các địa phương như: Hải Phòng, Ninh Bình, Quảng Ninh, Thanh Hóa, Nghệ An, Đồng Nai... đang khẳng định tính hiệu quả. Khi tham gia mô hình này, người dân được cán bộ khuyến nông hướng dẫn trực tiếp quy trình kỹ thuật, kiểm soát dịch bệnh, sử dụng thức ăn, thuốc thú y, ghi chép và các yêu cầu về an toàn thực phẩm, tạo nền tảng dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc, bảo đảm đầu ra cho sản phẩm và giá bán cao hơn từ 5 đến 10%.

Mô hình chăn nuôi bò theo hướng VietGap ở các địa phương như: Hà Nội, Thái Nguyên, Bắc Ninh, Phú Thọ, Khánh Hòa… hiệu quả kinh tế tăng khoảng 19,7 đến 23,5% so với chăn nuôi thông thường.

Để nâng sức cạnh tranh cho nông sản Việt, xây dựng các vùng trồng phát thải thấp được xem là giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Hiện thực hóa mục tiêu này, Bộ NNMT đã ban hành Đề án “Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050”. Đây được xem là bước đi chiến lược để tái cơ cấu ngành trồng trọt theo hướng xanh hóa sản xuất, thích ứng với biến đổi khí hậu và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường quốc tế.

Ngay sau khi đề án được phê duyệt, nhiều địa phương đã nhanh chóng xây dựng kế hoạch hành động và triển khai các mô hình thực tiễn. Đến nay, 22 tỉnh, thành phố đã ban hành kế hoạch thực hiện ở cấp địa phương. Tại Quảng Trị, mô hình sản xuất lúa giảm phát thải được triển khai tại 13 xã với diện tích hơn 6.000 ha. Tại Huế, mô hình áp dụng kỹ thuật “Ba giảm, ba tăng”, quản lý nước tưới và xử lý rơm rạ theo hướng phát thải thấp đang được triển khai trên diện tích 20 ha. Những kết quả bước đầu cho thấy nhận thức của chính quyền địa phương, DN và người dân về sản xuất xanh đang có sự chuyển biến tích cực.

Cần chính sách đủ mạnh để chuyển đổi quy mô lớn

Giá trị mà sản xuất phát thải đem lại là không thể phủ nhận, tuy nhiên việc sản xuất nông nghiệp theo hướng phát thải trong lĩnh vực chăn nuôi và trồng trọt vẫn còn khá khiêm tốn. Theo đánh giá, hiện chăn nuôi theo chuỗi giá trị gắn truy xuất nguồn gốc vẫn gặp không ít khó khăn, bởi để xây dựng một hợp tác xã chăn nuôi công nghệ cao đạt chuẩn cần nguồn vốn lớn gấp khoảng 7 lần so cách làm cũ. Đây là rào cản khiến phần lớn hợp tác xã chăn nuôi vẫn duy trì phương thức sản xuất truyền thống.

Hơn nữa, tổ chức sản xuất và liên kết chuỗi chưa bền vững; truy xuất nguồn gốc và quản lý dữ liệu chưa thực chất; dịch bệnh trên vật nuôi, biến động giá đầu vào, thiên tai là những rủi ro lớn có thể làm gián đoạn sản xuất và chuỗi cung ứng. Cùng với đó, hạ tầng giết mổ tập trung, chế biến, kho lạnh và logistics ở nhiều địa phương chưa đồng bộ; thị trường chưa tạo đủ động lực cho sản phẩm có chất lượng và truy xuất…

Theo Cục Chăn nuôi và Thú y (Bộ NNMT), để chăn nuôi theo chuỗi giá trị gắn truy xuất nguồn gốc, thời gian tới, cần cơ cấu lại sản xuất theo hướng công nghiệp; ưu tiên mô hình theo chuỗi giá trị khép kín; giám sát hiệu lực các hợp đồng liên kết theo chuỗi giá trị, kiên quyết loại bỏ cơ sở giết mổ không phép, không bảo đảm an toàn; tập trung phát triển chăn nuôi theo kinh tế tuần hoàn, hữu cơ, VietGahp, chăn nuôi xanh giảm phát thải…

“Nếu tận dụng tốt giai đoạn hiện nay, ngành chăn nuôi Việt Nam hoàn toàn có thể chuyển mình mạnh mẽ trong thập kỷ tới từ sản xuất truyền thống sang ngành kinh tế hiện đại, hiệu quả và có vị thế cao trên bản đồ nông nghiệp thế giới”, ông Phạm Kim Đăng, Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi - Thú y nhấn mạnh.

Đối với lĩnh vực trồng trọt, Bộ NNMT đặt mục tiêu đến năm 2035, lĩnh vực trồng trọt sẽ góp phần giảm ít nhất 15% tổng lượng phát thải khí nhà kính so với năm cơ sở 2020. Đồng thời, xây dựng nhãn hiệu “Phát thải thấp” cho các sản phẩm trồng trọt, triển khai rộng rãi các mô hình sản xuất giảm phát thải và thí điểm các mô hình đủ điều kiện phát triển tín chỉ carbon theo tiêu chuẩn quốc tế.

Tuy nhiên, để đạt được những mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Trung ương, địa phương, doanh nghiệp và người dân. Trong đó, địa phương đóng vai trò then chốt trong quy hoạch vùng sản xuất, tổ chức lại sản xuất theo chuỗi liên kết, huy động nguồn lực xã hội và nhân rộng các mô hình hiệu quả. Chỉ khi các vùng sản xuất phát thải thấp được hình thành trên quy mô lớn và vận hành đồng bộ, quá trình chuyển đổi xanh của ngành nông nghiệp mới có thể tạo ra những tác động thực chất và bền vững.

Trong xu thế phát triển, nông nghiệp xanh đang trở thành tiêu chuẩn toàn cầu, việc xây dựng các vùng trồng phát thải thấp không chỉ giúp Việt Nam thực hiện các cam kết giảm phát thải khí nhà kính mà còn mở ra cơ hội nâng cao giá trị gia tăng, tăng sức cạnh tranh và khẳng định thương hiệu nông sản trên thị trường quốc tế.