Nông sản Việt đủ sức bước vào trung tâm tài chính quốc tế?

Thiếu sàn chuẩn, nông sản “tự bơi”

Là doanh nghiệp xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản tới 120 quốc gia trên toàn thế giới, ông Phan Minh Thông, Chủ tịch HĐQT Phúc Sinh Group, bày tỏ, Việt Nam có những mặt hàng nông sản xuất khẩu hàng đầu thế giới về sản lượng như cà phê Robusta, hồ tiêu… nhưng lại không chủ động được về giá cả mà bị phụ thuộc vào thị trường quốc tế, tức là quyền định giá nằm ngoài biên giới.

“Việc có sàn giao dịch hàng hóa vận hành đúng nghĩa không chỉ giúp chúng ta chủ động về giá, mà còn hình thành hệ sinh thái tài chính, kho bãi và logistics, qua đó trở thành trung tâm luân chuyển hàng, dòng tiền”, ông Phan Minh Thông nhận định.

Nông dân xã Ia Le (tỉnh Gia Lai) thu hoạch cà phê vụ sản xuất 2025-2026. ẢNH: ĐỨC TRUNG

Nhận xét về “bức tranh” sàn giao dịch hàng hóa nông sản tại Việt Nam, TS Đinh Thế Hiển, Viện trưởng Viện Nghiên cứu tin học và kinh tế ứng dụng, cho biết từ năm 2000 nhiều sàn giao dịch hàng hóa nông sản đã được phát triển ở Việt Nam trong đó đáng chú ý có Trung tâm Giao dịch cà phê Buôn Mê Thuột. Nhưng do hoạt động không hiệu quả, hầu hết các sàn này đều dừng hoạt động sau đó không lâu.

Hiện nay, có Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam (MXV) đang hoạt động. MXV thành lập vào năm 2010, được Bộ Công thương cấp phép. Mặc dù MXV đã có những bước phát triển mạnh mẽ song cho đến nay MXV chưa thực sự là sở giao dịch hoàn chỉnh như các nước trong khu vực, do vậy chưa phát huy được thế mạnh của sở trong việc phát triển nông nghiệp và tạo lợi ích cho nông dân, doanh nghiệp.

“Một sở giao dịch hàng hóa đúng nghĩa phải có giao dịch hàng hóa giao ngay. Muốn làm được phải có trung tâm giao nhận hàng hóa như tổng kho, kho ngoại quan, trung tâm kiểm định chất lượng hàng hóa… nhưng MXV lại thiếu những điều này", ông Hiển phân tích.

Lợi thế khi đặt sở trong VIFC

Ngành nông sản Việt Nam đang đứng trước cơ hội vươn lên mạnh mẽ khi cuối năm ngoái Chính phủ ban hành Nghị định 330, thiết lập khuôn khổ pháp lý mở, tiệm cận thông lệ quốc tế cho Sở Giao dịch hàng hóa trong VIFC.

Đáng chú ý, Nghị định đã làm rõ khái niệm về hợp đồng giao ngay, hợp đồng phái sinh, đồng thời giới thiệu mô hình trung tâm thanh toán bù trừ độc lập, mở rộng danh mục sản phẩm hàng hóa được phép mua bán qua Sở Giao dịch hàng hóa bao gồm sản phẩm nông nghiệp, năng lượng, nguyên liệu công nghiệp, tín chỉ carbon và tài sản số…

Để hoàn thiện thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh, hiện Bộ Công thương đang hoàn thiện dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh áp dụng cho cả trong và ngoài VIFC, dự kiến trình ra Quốc hội vào kỳ họp cuối năm nay.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý thị trường trong nước, Bộ Công thương cho hay, Việt Nam đang định hướng phát triển Sở Giao dịch hàng hóa đặc biệt trong khuôn khổ VIFC, trong đó thị trường hàng hóa phái sinh, sàn giao dịch hàng hóa phái sinh đóng vai trò quan trọng.

Lợi thế của Sở Giao dịch hàng hóa trong VIFC là được sự hỗ trợ của các thiết chế tài chính, ví dụ như các trung tâm thanh toán bù trừ. Các trung tâm này phải có các tổ chức tài chính, các ngân hàng tham gia mới đủ năng lực thực hiện.

Năm 2025, một số ngành hàng nông sản của Việt Nam duy trì đà tăng trưởng xuất khẩu tốt. Trong đó, xuất khẩu cà phê đạt 1,5 triệu tấn, kim ngạch đạt 8,57 tỷ USD; rau quả đạt 8,56 tỷ USD, tăng gần 20% so với năm 2024; hạt điều đạt hơn 5,2 tỷ USD, tăng 20,4% về giá trị so với năm trước; gạo đạt hơn 4 tỷ USD; hồ tiêu đạt hơn 1,66 tỷ USD.

Chung nhận định, TS Đinh Thế Hiển khẳng định việc đặt Sở Giao dịch hàng hóa trong VIFC là rất thích hợp vì dễ dàng thu hút các nhà đầu tư, trong đó có các nhà đầu tư nước ngoài.

“Để Sở Giao dịch hàng hóa Việt Nam thực sự cạnh tranh thì cần đầu tư nghiêm túc, trong đó phải có sự kết hợp giữa sàn giao ngay và sàn giao dịch hàng hóa phái sinh”, ông Hiển nói.

Theo PGS-TS Nguyễn Hữu Huân, Phó Chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TPHCM (VIFC-HCMC), tính đến thời điểm này đã có 5 doanh nghiệp quan tâm và tìm hiểu về việc thành lập Sở Giao dịch hàng hóa trong VIFC-HCMC.

Phía VIFC-HCMC cũng đang hỗ trợ các doanh nghiệp tìm hiểu về các chính sách, khung pháp lý... Ngoài ra TPHCM cũng sẽ hỗ trợ về hạ tầng phần cứng, phần mềm cho các doanh nghiệp khi tham gia vào VIFC-HCMC.

Thanh Dung