Nuôi cá dốc ở Bá Thước

Thôn Cộn có nguồn nước từ mó tự nhiên, thuận lợi cho nuôi cá dốc.

Xã Bá Thước được hình thành trên cơ sở sáp nhập các xã Ban Công, Hạ Trung, thị trấn Cành Nàng... Hiện, toàn xã có 36 thôn, trong đó nhiều thôn như Cò Con, Cò Mu, Cộn, Chiềng Ai, Chiềng Lau... đã và đang phát triển nghề nuôi cá dốc - loài cá còn được gọi là cá bỗng, cá chẹn, trở thành một trong những hướng phát triển kinh tế hiệu quả cho người dân vùng cao.

Thôn Cộn hiện có 110 hộ dân, trong đó 95 hộ nuôi cá tổng hợp, nhiều nhất là cá dốc. Những ao cá nhỏ nằm cạnh nhà, những mó nước trong veo dưới chân núi đã trở thành nguồn sinh kế quen thuộc của nhiều gia đình. Ông Trương Ngọc Loan, trưởng thôn Cộn, cho biết: Nguồn nước ở địa phương chủ yếu là nước mó tự nhiên chảy từ núi xuống nên quanh năm trong sạch, rất phù hợp để nuôi cá dốc. Ngoài ao nuôi của từng gia đình, thôn còn có các mó nước nuôi chung. Hiện sản lượng cá thương phẩm của thôn đạt khoảng 6,5 tấn/năm, giá bán dao động từ 250 - 300 nghìn đồng/kg. Thu nhập bình quân đầu người năm 2025 đạt khoảng 32 triệu đồng. Toàn thôn hiện còn 1 hộ nghèo và 14 hộ cận nghèo; địa phương phấn đấu giảm từ 3 - 5% số hộ cận nghèo mỗi năm.

Đi dọc tuyến đường tỉnh 523D qua địa bàn thôn Cộn, không khó để bắt gặp những ao cá nằm nép mình dưới chân núi. Nước trong xanh, mát lạnh từ các mó tự nhiên quanh năm chảy về tạo nên môi trường lý tưởng cho loài cá đặc sản này sinh trưởng. Người dân nơi đây vẫn bảo nhau rằng, cá dốc “khó tính”, chỉ sống được ở nguồn nước sạch, yên tĩnh; bởi vậy muốn nuôi được cá phải biết giữ rừng, giữ nguồn nước.

Nuôi cá dốc tại HTX dịch vụ và tư vấn nông nghiệp Nhật Minh, thôn Chiềng Lau.

Gia đình ông Trương Dũng Phụng, 70 tuổi, là một trong những hộ có nhiều năm gắn bó với nghề nuôi cá dốc ở thôn Cộn. Từ năm 1977, gia đình đã bắt đầu nuôi cá dốc trong các mó nước tự nhiên. Gần 50 năm gắn bó với loài cá này, ông hiểu rõ từng tập tính sinh trưởng của cá. Theo ông Phụng, cá dốc lớn chậm hơn nhiều loại cá khác nhưng ít bệnh, thịt dai, thơm ngon nên được thị trường ưa chuộng. Hiện gia đình ông nuôi khoảng 700 - 800 con cá, trong đó có 4 con cá bố mẹ đã gần 40 năm tuổi. “Nuôi cá dốc phải kiên trì. Có khi nuôi vài năm cá mới đạt trọng lượng lớn, nhưng giá trị kinh tế cao, đầu ra ổn định”, ông Phụng chia sẻ.

Nhận thấy tiềm năng của mô hình này, từ năm 2021 gia đình ông Phụng còn kết hợp làm dịch vụ ăn uống, phục vụ các món chế biến từ cá dốc cho khách đến tham quan, trải nghiệm. Nhiều thực khách sau khi thưởng thức đều ấn tượng với thịt cá săn chắc, thơm và ngọt đặc trưng của loài cá sống ở nguồn nước tự nhiên.

Không chỉ những hộ có kinh nghiệm lâu năm, nhiều hộ nghèo, cận nghèo ở thôn Cộn cũng đang từng bước vươn lên từ mô hình nuôi cá dốc nhờ sự hỗ trợ của các chương trình, chính sách dân tộc. Gia đình ông Trương Hồng Ắt là một trong những hộ cận nghèo được tham gia dự án nuôi cá dốc do Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh triển khai. Khi tham gia dự án, gia đình ông được hỗ trợ tập huấn kỹ thuật sản xuất, cấp phát con giống và tham gia chuỗi liên kết sản xuất cá dốc. “Qua các lớp tập huấn, tôi hiểu thêm kỹ thuật chăm sóc, cách chọn giống, quản lý nguồn nước. Có sự hỗ trợ của Nhà nước nên gia đình mạnh dạn đầu tư nuôi cá. Đến nay bước đầu cho hiệu quả khá tốt”, ông Ắt chia sẻ.

Hiện nay, HTX dịch vụ và tư vấn nông nghiệp Nhật Minh đang là đơn vị chủ trì thực hiện liên kết sản xuất cá dốc tại nhiều địa phương trong vùng. HTX có trụ sở tại thôn Chiềng Lau, xã Bá Thước, được thành lập năm 2023 với 7 thành viên, hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực sản xuất, ươm dưỡng giống cá bỗng. Ông Vi Văn Toản, đại diện HTX, cho biết: Từ năm 2024 đến nay, HTX được giao chủ trì thực hiện dự án hỗ trợ phát triển sản xuất theo chuỗi giá trị nuôi cá bỗng tại các thôn của xã Bá Thước, xã Điền Quang, xã Hồi Xuân, xã Tân Phúc. Bước đầu, dự án đã tạo việc làm và hỗ trợ sinh kế cho gần 600 hộ nghèo, cận nghèo.

Ông Lê Xuân Anh, Phó Chủ tịch UBND xã Bá Thước, cho biết: Địa phương đã phát triển được 379 hộ với 7,65ha nuôi cá dốc tại các thôn Tôm, Chiềng Lau, Nghìa, Ba, Sát, Cộn... Trong đó, thôn Chiềng Lau dẫn đầu toàn xã với 176 hộ nuôi trên diện tích hơn 3ha. Không chỉ dừng lại ở nuôi thương phẩm, mô hình đang từng bước phát triển theo hướng bền vững, khép kín. Tại thôn Chiềng Lau có 3 hộ đầu tư ươm dưỡng cá giống, chủ động cung ứng con giống chất lượng cao cho người dân trong vùng. Nhờ quy mô nuôi lớn và nguồn giống ổn định, sản lượng cá dốc thương phẩm hằng năm được duy trì ổn định, cung cấp cho thị trường, nhà hàng và các khu du lịch sinh thái.

Cá dốc mang lại giá trị kinh tế cao cho người dân xã Bá Thước.

So với nhiều loại cá nước ngọt truyền thống, cá dốc có thời gian sinh trưởng dài, sức đề kháng tốt, chi phí thức ăn thấp nhờ tận dụng các nguồn nông sản sẵn có như cỏ, lá sắn, lá chuối, ngô hạt nghiền. Giá bán cá thương phẩm loại 1 hiện dao động từ 250 - 300 nghìn đồng/kg. Bình quân mỗi mô hình ao nuôi đem lại thu nhập từ 40 - 60 triệu đồng/năm sau khi trừ chi phí; một số hộ làm chủ được công nghệ ươm giống hoặc kết hợp dịch vụ ẩm thực có nguồn thu cao hơn.

“Để mô hình nuôi cá dốc tiếp tục phát triển bền vững, địa phương mong muốn được ưu tiên lồng ghép nguồn vốn chương trình mục tiêu quốc gia để đầu tư sửa chữa hệ thống kênh mương đầu nguồn, đập dâng điều tiết nước sạch; hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật chuyên sâu cho các hộ ươm dưỡng cá giống; hỗ trợ kết nối doanh nghiệp, nhà hàng, khu du lịch ký kết hợp đồng bao tiêu sản phẩm lâu dài với HTX”, ông Lê Xuân Anh cho biết thêm.

Từ những mó nước trong veo dưới chân núi, những con cá dốc hôm nay không chỉ là sản vật của núi rừng mà còn đang mở ra hướng sinh kế mới cho nhiều hộ dân vùng cao Bá Thước. Giữa đại ngàn xứ Thanh, nghề nuôi cá dốc đang từng bước khẳng định hiệu quả, góp phần giúp người dân giữ đất, giữ rừng và giữ gìn những giá trị truyền thống của quê hương miền sơn cước.