'Nút thắt eo biển': Điểm yếu chiến lược của kinh tế EU

Dòng chảy thương mại khổng lồ của EU hiện phụ thuộc vào một số tuyến hàng hải chiến lược như eo biển Hormuz, kênh đào Suez hay eo biển Malacca. Ảnh: Euronews

EU hiện vận hành đội tàu lớn nhất thế giới, chiếm hơn một phần ba tổng tải trọng vận tải biển toàn cầu. Các cảng của EU xử lý hơn 3,4 tỷ tấn hàng hóa mỗi năm, chiếm khoảng 74% tổng lượng hàng hóa của liên minh.

Tuy nhiên, dòng chảy thương mại khổng lồ này lại phụ thuộc vào một số tuyến hàng hải chiến lược như eo biển Hormuz, kênh đào Suez, Eo Bab el-Mandeb hay eo biển Malacca. Đây đều là những “yết hầu” vận tải mà EU không kiểm soát trực tiếp, nhưng lại đóng vai trò sống còn đối với nguồn cung năng lượng, nguyên liệu và hàng hóa tiêu dùng.

Cuộc khủng hoảng mới nhất - eo biển Hormuz là một dẫn chứng điển hình. Khi tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ giao dịch bằng đường biển toàn cầu bị gián đoạn, giá năng lượng tại châu Âu ngay lập tức tăng mạnh, kéo theo chi phí sinh hoạt leo thang và áp lực lạm phát quay trở lại.

Eo biển Hormuz cũng là tuyến xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Qatar, nguồn cung chiếm 13% nhu cầu LNG nhập khẩu của châu Âu. Bên cạnh đó, chuỗi cung ứng phân bón của khối này cũng bị ảnh hưởng, tạo hiệu ứng lan tỏa sang thị trường lương thực.

Không riêng eo biển Hormuz, nhiều “điểm nghẽn” hàng hải khác cũng cho thấy mức độ rủi ro lớn đối với EU. Sự cố tại kênh đào Suez vào năm 2021, khi tàu Ever Given mắc cạn, đã khiến hàng trăm tàu bị mắc kẹt, làm đình trệ khoảng 10 tỷ USD thương mại mỗi ngày. Mặt khác, kênh đào này phụ thuộc vào việc lưu thông an toàn qua eo biển Bab el-Mandeb - cửa ngõ phía nam của Biển Đỏ, nơi kiểm soát 12% thương mại hàng hải toàn cầu.

Trong giai đoạn 2023-2025, lực lượng Houthi tại Yemen đã tiến hành hàng loạt cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào tàu thương mại có liên hệ với Israel, Mỹ và Anh tại Biển Đỏ. Các hãng vận tải lớn buộc phải đổi hướng, kéo dài thời gian giao hàng tới châu Âu thêm 10-14 ngày và đẩy chi phí logistics tăng vọt.

Trong khi đó, các tuyến hàng hải gần châu Âu như eo biển Dover hay eo biển Gibraltar lại chịu tác động từ các yếu tố chính trị và cạnh tranh khu vực.

Ở phía đông, eo biển Bosphorus của Thổ Nhĩ Kỳ - cửa ngõ duy nhất từ Biển Đen ra Địa Trung Hải, hiện cũng đang đối mặt rủi ro về an ninh do chịu tác động từ xung đột Nga - Ukraine.

Các chuyên gia cảnh báo, chỉ cần một trong những “điểm nghẽn” hàng hải này bị gián đoạn, tác động sẽ lan rộng trên quy mô toàn cầu, và châu Âu là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Khi tuyến kênh đào Suez - Biển Đỏ bị đình trệ, phương án thay thế phổ biến là vòng qua Mũi Hảo Vọng (Nam Phi). Tuy nhiên, hành trình này kéo dài thêm 2 tuần, làm giảm hiệu suất vận tải, đẩy giá cước tăng cao và khiến lượng phát thải carbon tăng khoảng 30%.

Các lựa chọn thay thế khác không dễ dàng. Tuyến hàng hải qua Bắc Cực có thể rút ngắn khoảng cách giữa châu Âu và châu Á tới 40 -50% trên một số tuyến. Tuy nhiên, tuyến này đòi hỏi phải có đội tàu phá băng chuyên dụng và hạ tầng cảng đủ năng lực phục vụ vận tải quy mô lớn.

Trong lĩnh vực năng lượng, châu Âu có thể có thể đa dạng hóa nguồn cung bằng cách tăng nhập khẩu từ khu vực Bắc Phi hay Mỹ Latinh, song các phương án này đều bị giới hạn về công suất, chi phí hoặc an ninh.

Đối với nhiều loại hàng hóa khác, vận tải hàng không có thể là giải pháp thay thế. Máy bay không bị ảnh hưởng bởi gián đoạn hàng hải và thời gian giao hàng tính bằng ngày thay vì tuần. Tuy nhiên, một máy bay chở hàng lớn chỉ vận chuyển được tối đa 100-150 tấn, trong khi một tàu container trung bình có thể chở hơn 200.000 tấn. Chi phí vận tải hàng không cũng cao hơn đáng kể và đang chịu áp lực lớn từ nhu cầu thương mại điện tử toàn cầu tăng mạnh.

Trước áp lực ngày càng lớn, EU đã bắt đầu triển khai các biện pháp nhằm củng cố khả năng chống chịu của hệ thống thương mại. Ủy ban châu Âu gần đây đã đưa ra hai định hướng quan trọng gồm: Chiến lược Cảng biển EU và Chiến lược Hàng hải Công nghiệp EU. Các chính sách này tập trung vào việc tăng cường an ninh cảng biển, bảo vệ hạ tầng trước các mối đe dọa mới, kiểm soát đầu tư nước ngoài vào các cảng trọng yếu và hiện đại hóa ngành đóng tàu.

Mục tiêu của EU không chỉ dừng lại ở việc đảm bảo an toàn hàng hải, mà còn hướng tới giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu thông qua thúc đẩy chuyển đổi năng lượng.

Mặc dù vậy, giới chuyên gia nhận định, EU khó có thể loại bỏ sự phụ thuộc vào các “yết hầu” hàng hải trong tương lai gần. Về dài hạn, họ cho rằng EU cần đẩy nhanh phát triển năng lượng tái tạo nhằm giảm nhu cầu nhập khẩu dầu mỏ và khí đốt, đồng thời đa dạng hóa chuỗi cung ứng và đối tác thương mại./.

{Phương Dung}