Ô nhiễm không khí: Gánh nặng lớn đối với sức khỏe cộng đồng

Các đại biểu chủ trì Hội thảo “Khắc phục ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí tại Việt Nam - từ chính sách đến hành động”.

Ngày 29/9, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp Bộ Y tế, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tổ chức Hội thảo “Khắc phục ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí tại Việt Nam-từ chính sách đến hành động”.

Ô nhiễm không khí liên quan gần 95.000 ca tử vong sớm tại Việt Nam

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Y tế Nguyễn Thị Liên Hương nhấn mạnh, ô nhiễm không khí vẫn là một trong những thách thức lớn về môi trường và y tế công cộng của Việt Nam. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng không khí người dân hít thở hằng ngày mà còn làm gia tăng gánh nặng bệnh tật, tử vong sớm, giảm năng suất lao động và phát sinh chi phí cho gia đình, cộng đồng và nền kinh tế.

Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương phát biểu tại hội thảo.

Theo dữ liệu từ Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu năm 2023, ô nhiễm không khí đã trở thành yếu tố nguy cơ gây tử vong đứng thứ ba tại Việt Nam, liên quan đến 94.837 ca tử vong sớm trong một năm.

Tác động của ô nhiễm không khí diễn ra trong suốt vòng đời con người. Ngay từ khi còn trong bụng mẹ, thai nhi đã có nguy cơ sinh nhẹ cân, sinh non. Khi lớn lên, trẻ em dễ mắc các bệnh đường hô hấp và gia tăng nguy cơ phải nhập viện. Theo các số liệu được Bộ Y tế dẫn tại hội thảo, khi nồng độ bụi mịn PM2.5 tăng thêm 10µg/m³, tỷ lệ nhập viện do viêm phổi, viêm phế quản và hen suyễn ở trẻ em tăng từ 3,5% đến 5,2%.

Đối với người trưởng thành và người cao tuổi, ô nhiễm không khí làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh tim thiếu máu cục bộ, đột quỵ, bệnh phổi mạn tính và ung thư phổi. Ước tính, trong giai đoạn 1999-2014, khoảng 3.100 ca tử vong do ung thư phổi có liên quan đến ô nhiễm không khí.

Tại các đô thị lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, ô nhiễm không khí còn làm giảm tuổi thọ trung bình của người dân từ 1,9 đến 5,7 năm.

Trước những tác động nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng, Việt Nam đã xây dựng các mục tiêu và lộ trình kiểm soát ô nhiễm không khí trong giai đoạn tới.

Theo Kế hoạch hành động quốc gia về kiểm soát ô nhiễm không khí và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030 của Chính phủ, Hà Nội đặt mục tiêu giảm 20% nồng độ PM2.5 trung bình năm 2030 so với năm 2024; đồng thời phấn đấu có ít nhất 80% số ngày trong năm đạt mức chất lượng không khí tốt hoặc trung bình theo quy chuẩn quốc gia.

Các văn kiện quan trọng của Đảng và Chính phủ, trong đó có Nghị quyết số 72-NQ/TW, tiếp tục củng cố định hướng cải thiện chất lượng không khí, mở rộng các mục tiêu đối với Thành phố Hồ Chí Minh.

Tăng cường quan trắc, kiểm soát nguồn phát thải

Đánh giá về khả năng thực hiện các mục tiêu kiểm soát ô nhiễm không khí, bà Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), cho rằng những mục tiêu đặt ra trong Kế hoạch hành động quốc gia giai đoạn 2026-2030 có thể đạt được nếu có các giải pháp đồng bộ và quyết liệt.

Theo bà Lê Thái Hà, kinh nghiệm quốc tế cho thấy cải thiện chất lượng không khí đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, cam kết lâu dài và các biện pháp dựa trên bằng chứng khoa học.

Các đại biểu tham dự hội thảo.

Mới đây, WHO và UNDP đã đồng hành cùng đoàn cán bộ cấp cao Việt Nam do Thứ trưởng Y tế Nguyễn Thị Liên Hương dẫn đầu thăm Bắc Kinh (Trung Quốc), tìm hiểu kinh nghiệm cải thiện chất lượng không khí tại thành phố này.

Thực tiễn tại Bắc Kinh cho thấy, quản trị hiệu quả, xác định mục tiêu rõ ràng, tăng cường quan trắc và dự báo, ứng dụng các nền tảng dữ liệu tích hợp trong hoạch định chính sách, kiểm soát phát thải và duy trì đầu tư đã góp phần cải thiện chất lượng không khí, gia tăng số ngày có bầu trời xanh.

Theo tiêu chuẩn chất lượng không khí quốc gia của Trung Quốc, khoảng 85% số ngày trong năm 2025 tại nước này đạt chất lượng không khí tốt. Kinh nghiệm này cho thấy, các mục tiêu cải thiện chất lượng không khí có thể đạt được khi cam kết chính trị được cụ thể hóa bằng hành động dựa trên bằng chứng và triển khai nhất quán.

Tại Việt Nam, hệ thống quan trắc chất lượng không khí đang từng bước được mở rộng, tạo cơ sở cung cấp dữ liệu phục vụ công tác quản lý. Các công nghệ mới, trong đó có công cụ số và trí tuệ nhân tạo, cũng mở ra cơ hội xác định rõ hơn các nguồn gây ô nhiễm, nâng cao chất lượng dự báo và hỗ trợ triển khai các biện pháp kiểm soát có trọng tâm.

Bên cạnh đó, cần ưu tiên củng cố bằng chứng khoa học về tác động của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe, nhất là các nhóm dễ bị tổn thương. Việc tích hợp dữ liệu giữa ngành môi trường và y tế có ý nghĩa quan trọng trong hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm, xác định nhóm có nguy cơ cao và hỗ trợ cơ quan chức năng ứng phó kịp thời.

Tuy nhiên, một trong những khó khăn hiện nay là chưa có cơ chế chia sẻ dữ liệu dùng chung hiệu quả giữa các ngành. Đây là vấn đề cần được tháo gỡ nhằm nâng cao hiệu quả phối hợp, giám sát và xây dựng chính sách kiểm soát ô nhiễm không khí.

Thực tế cũng cho thấy, hiệu quả của chính sách phụ thuộc lớn vào quá trình tổ chức thực hiện tại địa phương, nơi các hoạt động quy hoạch đô thị, quản lý giao thông, xây dựng và xử lý chất thải tác động trực tiếp đến chất lượng không khí.

Tại Hà Nội, các biện pháp kiểm soát bụi từ hoạt động xây dựng, phát thải công nghiệp, giao thông và tình trạng đốt rác ngoài trời đang được chú trọng trước mùa ô nhiễm. Việc triển khai đồng bộ, duy trì thường xuyên các giải pháp này có vai trò quan trọng trong hạn chế nguồn phát thải và cải thiện chất lượng không khí.

Theo các đại biểu, kiểm soát ô nhiễm không khí không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước mà cần sự tham gia của toàn xã hội. Doanh nghiệp cần đầu tư công nghệ sạch, người dân nâng cao ý thức và tham gia giám sát các nguồn thải, trong khi các cơ sở nghiên cứu tiếp tục cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách.

Cải thiện chất lượng không khí không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn là giải pháp đầu tư lâu dài cho sức khỏe cộng đồng, phát triển kinh tế và bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững.