Oman có quan hệ như thế nào với Israel?

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu từng có chuyến thăm Oman vào năm 2018. Ảnh: GPO

Oman, đôi khi được ví là “Thụy Sĩ của Trung Đông”, từ lâu theo đuổi chính sách cân bằng quan hệ với phương Tây và Iran. Vị trí địa chiến lược cùng cách tiếp cận ngoại giao đặc thù đã giúp Oman trở thành một nhân tố khá khác biệt tại Trung Đông.

Oman nằm ở phía Đông Nam bán đảo Arab, giáp Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Yemen. Quốc gia này nằm bên eo biển Hormuz, tuyến hàng hải có ý nghĩa chiến lược, nơi khoảng 1/5 nguồn cung dầu mỏ của thế giới đi qua.

Cho đến gần đây, Oman không phải là quốc gia Trung Đông thường xuyên xuất hiện trên các tiêu đề quốc tế. Tuy nhiên, trong những tháng qua, nước này đã nổi lên như một nhân tố quan trọng sau nhiều năm đóng vai trò trung gian chủ chốt giữa Washington và Tehran. Chính sách trung lập, cùng quan hệ tương đối gần gũi với cả Mỹ và Iran, đã đưa Oman vào vị trí quan trọng trong các cuộc đàm phán giữa hai bên trước khi cuộc chiến Mỹ-Iran bùng phát hồi đầu năm nay.

Khi nỗ lực hòa giải của Oman không thể ngăn chặn xung đột, Muscat lên án chiến dịch quân sự phối hợp do Mỹ và Israel tiến hành hồi tháng 2, tuyên bố “vô cùng lấy làm tiếc về các hoạt động quân sự do Israel và Mỹ tiến hành nhằm vào Cộng hòa Hồi giáo Iran” và cho rằng “hành động này trái với các quy định của luật pháp quốc tế”.

Ngay cả sau khi Iran tấn công Oman - quốc gia đang có 3 căn cứ quân sự của Mỹ - trong khuôn khổ chiến dịch của Tehran nhằm gây sức ép lên các nước trong khu vực và răn đe Tổng thống Mỹ Donald Trump, Muscat vẫn không từ bỏ lập trường trung lập. Các mục tiêu bị Iran tấn công tại Oman bao gồm một cảng biển và cơ sở hạ tầng dầu mỏ, song mức độ tấn công được đánh giá là hạn chế so với các cuộc tấn công nhằm vào những quốc gia khác trong khu vực.

Quan hệ giữa Washington và Muscat tiếp tục trở nên căng thẳng trong quá trình chiến tranh kéo dài. Trong một bài bình luận đăng trên The Economist, Ngoại trưởng Oman gọi cuộc chiến là “bất hợp pháp” và cho rằng Mỹ “đã mất kiểm soát đối với chính sách đối ngoại của mình”.
Trong khi đó, hồi tháng 8, Tổng thống Trump đe dọa sẽ ném bom Oman, nói với các phóng viên: “Tôi không nghĩ họ đã hành xử tốt, nhưng chúng tôi có thể dễ dàng xử lý họ, giống như cách chúng tôi làm với những nước khác”,

Báo chí Mỹ đưa tin một số quan chức cấp cao Mỹ đã bí mật cáo buộc Oman là “một bên hành động hai mặt”, phần lớn đứng về phía Iran thay vì tìm kiếm thỏa thuận tốt nhất có thể giữa Washington và Tehran.

Mặc dù duy trì quan hệ đáng kể với Washington, quốc gia vùng Vịnh này không có quan hệ ngoại giao chính thức với Israel.

Hai nước từng duy trì quan hệ thương mại, nhưng các quan hệ này bị cắt đứt vào năm 2000 trong bối cảnh xung đột Israel-Palestine ngày càng nghiêm trọng. Sau đó, các kênh tiếp xúc giữa hai nước vẫn được duy trì một cách kín đáo. Năm 2018, Thủ tướng Israel khi đó là Benjamin Netanyahu đã tới Oman và có cuộc gặp hiếm hoi được công khai với Quốc vương Oman.

Hai nước từng thảo luận khả năng thiết lập quan hệ chính thức, nhưng đến nay những nỗ lực này vẫn chưa đạt kết quả. Lập trường của Oman nhìn chung tương tự Saudi Arabia, quốc gia từng công khai thảo luận khả năng bình thường hóa quan hệ với Israel nhưng gắn việc công nhận Israel với điều kiện phải có một lộ trình rõ ràng và không thể đảo ngược hướng tới thành lập một nhà nước Palestine.

Oman cũng từng bày tỏ ủng hộ Hiệp định Abraham, thỏa thuận bình thường hóa quan hệ giữa Israel với UAE và Bahrain năm 2020, sau đó được một số quốc gia Hồi giáo khác ký kết. Tuy nhiên, lập trường và phát biểu của Oman đối với Israel đã trở nên cứng rắn hơn kể từ ngày 7/10/2023, khiến quan hệ giữa hai nước nguội lạnh. Các quan chức Oman chỉ trích mạnh mẽ cách Israel tiến hành chiến dịch quân sự tại Gaza và đặc biệt phản đối cuộc chiến của Israel nhằm vào Iran.

Ahmed bin Hamad al-Khalili, Đại giáo trưởng Oman, từng mô tả cuộc tấn công của Israel nhằm vào Iran là “hành động xâm lược phản bội của Mỹ và chủ nghĩa phục quốc Do Thái nhằm vào Iran”.
Phần lớn tầm quan trọng về địa chiến lược của Oman xuất phát từ vị trí nằm dọc các vùng biển mà qua đó một lượng lớn dầu mỏ được vận chuyển. Trái lại, phần lớn lãnh thổ Oman là sa mạc, trong khi khu vực đồng bằng ven biển là nơi tập trung một phần đáng kể trong tổng dân số khoảng 5,5 triệu người của nước này.

Dân số Oman cũng có những đặc điểm khá đặc biệt trong thế giới Hồi giáo. Một bộ phận đáng kể công dân Oman theo Hồi giáo Ibadi, một truyền thống tôn giáo khác với cả Hồi giáo Sunni và Shiite. Oman đồng thời có cộng đồng người nước ngoài lớn, đến từ nhiều nền tảng tôn giáo khác nhau.

Oman là một vương quốc Hồi giáo do quốc vương (sultan) đứng đầu, trong đó quốc vương nắm giữ quyền lực rộng lớn. Nhà lãnh đạo hiện nay, Quốc vương Haitham bin Tarik Al Said, lên nắm quyền vào tháng 1/2020 sau khi người anh họ của ông, Quốc vương Qaboos, qua đời. Ông Qaboos đã trị vì Oman gần 50 năm.

Dầu mỏ đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Oman, mặc dù nước này đang nỗ lực đa dạng hóa nền kinh tế. Vị trí chiến lược và đường bờ biển dài cũng biến Oman thành cửa ngõ cho hoạt động thương mại quốc tế giữa châu Âu và châu Á.

Cho đến nay, Oman chưa đưa ra phản ứng chính thức về vụ việc và cũng chưa công khai xác nhận danh tính hoặc quốc tịch của phi công bị cáo buộc thực hiện vụ tấn công trên chuyến bay Flydubai. Tuy nhiên, Thủ tướng Benjamin Netanyahu và các hãng truyền thông quốc tế đã mô tả phi công này là người Oman.