Ông Trump sẽ điều hành nước Mỹ thế nào nếu đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội?

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại cuộc vận động tranh cử giữa nhiệm kỳ ở Trung tâm Ocean, thành phố Daytona Beach, bang Florida, ngày 30-10. Ảnh: AFP/Getty Images

Trong cuộc phỏng vấn với Fox News cuối tuần qua, Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ sử dụng quyền phủ quyết nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện. Ông thậm chí tự gọi mình là “quý ông phủ quyết”, đồng thời cho rằng việc liên tục bác bỏ các dự luật do phe đối lập đề xuất có thể tạo lợi thế để Nhà Trắng buộc hai bên tiến tới thỏa hiệp.

“Nếu điều đó xảy ra, tôi đoán mình sẽ trở thành quý ông phủ quyết. Tôi sẽ không để họ thông qua các dự luật”, ông Trump nói, đồng thời nhắc lại rằng các tổng thống Mỹ từng phải điều hành trong tình thế không nắm quyền kiểm soát Quốc hội.

Tuyên bố được đưa ra trong bối cảnh triển vọng bầu cử đang nghiêng về phía đảng Dân chủ. Theo dự báo của Decision Desk HQ, đối tác của trang tin The Hill, đảng Dân chủ có 83% khả năng giành quyền kiểm soát Hạ viện, so với 17% của đảng Cộng hòa. Tại Thượng viện, tỷ lệ tương ứng là 63% và 37%. Đây là những dự báo xác suất, không phải kết quả chắc chắn của cuộc bầu cử.

Trước nguy cơ mất thế đa số tại Quốc hội, Nhà Trắng đã âm thầm chuẩn bị các phương án ứng phó trong nhiều tháng. Theo Reuters, từ tháng 4, các quan chức cấp cao, trong đó có Phó Chánh văn phòng Stephen Miller và Giám đốc Văn phòng Quản lý và Ngân sách Russell Vought, đã phối hợp với Văn phòng Cố vấn Nhà Trắng rà soát những biện pháp Tổng thống có thể triển khai mà không cần Quốc hội thông qua luật mới.

Các lĩnh vực được ưu tiên gồm nhập cư, thuế quan, chi phí nhà ở và chi tiêu liên bang. Nhóm cố vấn pháp lý cũng nghiên cứu phạm vi quyền lực của Tổng thống, những giới hạn pháp lý có thể phát sinh và phương án bảo vệ các quyết định hành pháp trước những thách thức tại tòa án.

Cử tri bỏ phiếu trong cuộc bầu cử sơ bộ trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Tòa thị chính Sanbornton, bang New Hampshire (Mỹ), ngày 8-9. Ảnh: Getty Images

Tiếp tục thúc đẩy chương trình nghị sự bằng quyền hành pháp

Một trong những phương án đáng chú ý là gia tăng sử dụng các công cụ hành pháp để duy trì những chính sách trọng tâm của chính quyền, trong trường hợp Quốc hội không còn do đảng Cộng hòa kiểm soát.

Các đề xuất đang được xem xét bao gồm áp thuế mới đối với hàng nhập khẩu khoáng sản thiết yếu và tua-bin gió, siết chặt quy định thị thực đối với sinh viên quốc tế và lao động nước ngoài tạm thời, đồng thời triển khai các biện pháp nhằm giảm chi phí nhà ở và thúc đẩy hoạt động xây dựng.

Bên cạnh đó, ông Russell Vought đang rà soát những ưu tiên có thể thực hiện bằng nguồn ngân sách đã được Quốc hội phân bổ. Một phương án khác là điều chỉnh quy định về các khoản tài trợ liên bang, trao thêm quyền cho các quan chức do Tổng thống bổ nhiệm trong việc quyết định chương trình và đơn vị được nhận ngân sách. Nếu được triển khai, những thay đổi này có thể giúp Nhà Trắng gia tăng ảnh hưởng đối với hoạt động phân bổ chi tiêu liên bang mà không cần thông qua một đạo luật ngân sách mới.

Kể từ khi trở lại Nhà Trắng vào tháng 1-2025, ông Trump đã nhiều lần sử dụng quyền hành pháp để thúc đẩy các mục tiêu chính sách, từ áp đặt thuế quan diện rộng, tăng cường thực thi chính sách nhập cư đến thu hẹp bộ máy và lực lượng lao động liên bang. Chính quyền cũng theo đuổi nhiều mục tiêu đối ngoại mà không cần Quốc hội thông qua các đạo luật mới.

Theo ông Nathan Gonzales, biên tập viên của tổ chức phân tích chính trị Inside Elections, trong hai năm qua, ông Trump về cơ bản đã tìm cách giảm sự phụ thuộc vào Quốc hội, tận dụng tối đa sắc lệnh và các thẩm quyền hành pháp để triển khai chương trình nghị sự. Xu hướng này nhiều khả năng tiếp tục nếu đảng Dân chủ giành được đa số tại một hoặc cả hai viện.

Tuy nhiên, quyền hành pháp không phải công cụ có thể giải quyết mọi trở ngại. Những quyết định vượt quá thẩm quyền pháp lý của Tổng thống vẫn có thể bị các tòa án ngăn chặn. Việc sử dụng các sắc lệnh và biện pháp đơn phương cũng có nguy cơ kéo theo những tranh chấp pháp lý kéo dài, khiến hiệu quả thực thi chính sách bị ảnh hưởng.

Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát có thể tạo sức ép

Nếu giành quyền kiểm soát Quốc hội, đảng Dân chủ sẽ có thêm nhiều công cụ để kiềm chế chính quyền Trump, dù không dễ dàng đảo ngược toàn bộ chương trình nghị sự của Tổng thống.

Trước hết, tại Hạ viện, phe Dân chủ có thể kiểm soát chương trình lập pháp, các ủy ban và hoạt động giám sát chính quyền. Điều này cho phép họ tổ chức điều trần, yêu cầu cung cấp tài liệu và mở các cuộc điều tra đối với những quyết định gây tranh cãi của Nhà Trắng.

Tại Thượng viện, nếu giành được đa số, đảng Dân chủ có thể gây khó khăn cho việc phê chuẩn các ứng viên của ông Trump vào những vị trí quan trọng trong bộ máy hành pháp và hệ thống tư pháp, kể cả các đề cử vào Tòa án Tối cao khi có vị trí khuyết. Những động thái này có thể làm chậm quá trình kiện toàn nhân sự và ảnh hưởng đến khả năng triển khai chính sách của chính quyền.

Về hoạt động lập pháp, đảng Dân chủ có thể từ chối thông qua các dự luật do Tổng thống đề xuất. Tuy nhiên, ông Trump vẫn có quyền phủ quyết những dự luật không phù hợp với chương trình nghị sự của mình. Để vượt qua quyền phủ quyết, Quốc hội cần đạt ít nhất 2/3 số phiếu tại cả Hạ viện và Thượng viện, một ngưỡng rất khó đạt được trong bối cảnh phân cực chính trị hiện nay.

Một công cụ khác là quyền giám sát và điều tra của Quốc hội. Đây được xem là thách thức đáng kể đối với Nhà Trắng bởi Tổng thống không thể đơn giản sử dụng quyền hành pháp để ngăn chặn mọi hoạt động điều tra của phe đối lập.

Theo Reuters, các nghị sĩ cấp cao của đảng Dân chủ tại Hạ viện và trợ lý các ủy ban đã thảo luận về khả năng sử dụng các phiên điều trần, trát đòi hầu tòa và yêu cầu cung cấp tài liệu để điều tra liệu ông Trump có sử dụng quyền lực tổng thống nhằm đem lại lợi ích cho bản thân, đồng minh hoặc các nhà tài trợ hay không.

Trước nguy cơ này, các luật sư Nhà Trắng đã hướng dẫn quan chức được Tổng thống bổ nhiệm và lãnh đạo các cơ quan liên bang cách xử lý yêu cầu cung cấp tài liệu, trát đòi hầu tòa và những hoạt động giám sát của Quốc hội. Chính quyền cũng xem xét khả năng viện dẫn đặc quyền hành pháp để bảo vệ các trao đổi giữa Tổng thống với đội ngũ cố vấn trước sự giám sát của cơ quan lập pháp.

Nguy cơ đối đầu chính trị kéo dài

Thực tế, ông Trump không xa lạ với tình trạng phải điều hành khi đảng đối lập kiểm soát một phần Quốc hội. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, đảng Cộng hòa từng mất quyền kiểm soát Hạ viện vào năm 2019. Khi đó, Tổng thống đã nhiều lần đe dọa sử dụng quyền phủ quyết đối với các dự luật không phù hợp với chính sách của mình, trong đó có dự luật hạn chế quyền tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia để xây dựng bức tường biên giới với Mexico.

Ông cũng từng phủ quyết các nghị quyết liên quan đến quyền lực chiến tranh năm 2020, trong bối cảnh Quốc hội tìm cách hạn chế sự hỗ trợ quân sự của Mỹ dành cho Saudi Arabia trong cuộc xung đột tại Yemen.

Những tiền lệ này cho thấy quyền phủ quyết có thể trở thành công cụ quan trọng để ông Trump bảo vệ chương trình nghị sự, nhưng cũng khiến quan hệ giữa Nhà Trắng và Quốc hội dễ rơi vào tình trạng bế tắc. Việc Tổng thống liên tục bác bỏ các dự luật có thể tạo sức ép buộc hai đảng thương lượng, song cũng tiềm ẩn nguy cơ làm chậm quá trình thông qua ngân sách và các chính sách cần thiết cho hoạt động của chính phủ.

Một kịch bản khác là chính quyền gia tăng sử dụng các quyết định đơn phương, trong khi Quốc hội do đảng Dân chủ kiểm soát tập trung vào hoạt động điều tra và giám sát. Khi đó, các tranh chấp không chỉ diễn ra tại nghị trường mà còn có thể chuyển sang hệ thống tư pháp, tạo ra những cuộc đối đầu kéo dài giữa các nhánh quyền lực.

Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vì thế không đơn thuần quyết định đảng nào nắm quyền kiểm soát Quốc hội, mà còn định hình khả năng điều hành của ông Trump trong hai năm cuối nhiệm kỳ. Nếu đảng Dân chủ giành được đa số, Tổng thống Mỹ có thể phải đối mặt với một Quốc hội ít hợp tác hơn, nhiều cuộc điều tra hơn và những rào cản lớn hơn đối với các ưu tiên lập pháp.

Dù vậy, với quyền hành pháp rộng lớn và khả năng phủ quyết các dự luật, ông Trump vẫn có những công cụ đáng kể để bảo vệ chương trình nghị sự của mình. Cục diện sau bầu cử nhiều khả năng sẽ là sự giằng co giữa một Nhà Trắng tìm cách duy trì quyền chủ động và một Quốc hội do phe đối lập kiểm soát, trong bối cảnh sự phân cực chính trị tại Mỹ tiếp tục sâu sắc.

B.N