PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân: Phụ nữ làm khoa học có 'bài toán khó'

"Làm khoa học là một con đường dài, phải chấp nhận áp lực và hy sinh một phần thời gian cho bản thân, gia đình”, PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân, Trường ĐH Tài nguyên và Môi trường TP HCM chia sẻ.

PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân hướng dẫn sinh viên nghiên cứu khoa học. Ảnh: NVCC.

Năm 2022, PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân được trao giải thưởng “Nhà khoa học trẻ tài năng thế giới” thuộc chương trình L’Oréal-UNESCO For Women in Science nhờ nghiên cứu về vật liệu xúc tác nano phục vụ sản xuất pin nhiên liệu hiệu quả, tiết kiệm chi phí và sản xuất hydro xanh.

Trong công trình này, nhóm nghiên cứu phát triển hệ vật liệu xúc tác điện hóa có khả năng giảm đáng kể lượng bạch kim sử dụng nhưng vẫn duy trì, thậm chí cải thiện hiệu suất so với bạch kim nguyên chất. Đây là hướng tiếp cận nhằm giải quyết một trong những trở ngại của công nghệ pin nhiên liệu: sự phụ thuộc vào kim loại quý có giá thành cao.

PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân dành nhiều tâm huyết cho các giải pháp về bảo vệ môi trường. Ảnh: NVCC

Việc tối ưu hóa cấu trúc nano giúp vật liệu tăng hoạt tính xúc tác, cải thiện khả năng chống ngộ độc CO và kéo dài thời gian hoạt động của hệ thống pin nhiên liệu. Những kết quả này góp phần giảm chi phí vật liệu, nâng cao độ bền và mở ra triển vọng ứng dụng công nghệ trong thực tế.

Nghiên cứu cũng hướng tới thúc đẩy phát triển hydro xanh, một nguồn năng lượng được quan tâm trong quá trình chuyển dịch sang các hệ thống năng lượng phát thải thấp. Khi kết hợp với các nguồn năng lượng tái tạo, công nghệ hydro có thể góp phần đa dạng hóa nguồn cung, giảm sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và hỗ trợ mục tiêu phát triển bền vững.

Bên cạnh lĩnh vực năng lượng, PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân còn dành nhiều tâm huyết cho các giải pháp bảo vệ môi trường. Năm 2020, công trình ứng dụng mô hình hồ sinh học kết hợp hệ thực vật thủy sinh trong xử lý nước thải của bà được trao Giải thưởng Nhân tài Đất Việt.

Giải pháp này được triển khai theo hướng tận dụng các quá trình sinh học tự nhiên để xử lý nước thải, hướng tới giảm chi phí đầu tư và vận hành. Kết quả ứng dụng tại các khu công nghiệp ở TP HCM cho thấy tiềm năng của mô hình trong điều kiện thực tế tại Việt Nam, nơi các cơ sở sản xuất cần những phương án xử lý nước thải vừa hiệu quả vừa phù hợp với khả năng đầu tư.

Điểm đáng chú ý của công trình là không đòi hỏi hệ thống công nghệ quá phức tạp, đồng thời hướng tới giảm chi phí vận hành. Cách tiếp cận này tạo thêm lựa chọn cho việc xử lý nước thải công nghiệp, góp phần hạn chế tác động đến môi trường.

Hai hướng nghiên cứu cho thấy sự quan tâm của PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân đối với những vấn đề có ý nghĩa thiết thực: phát triển công nghệ năng lượng sạch và tìm kiếm giải pháp xử lý ô nhiễm với chi phí phù hợp. Dù thuộc những lĩnh vực khác nhau, các công trình đều hướng tới nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm tác động môi trường và tăng khả năng ứng dụng của kết quả nghiên cứu.

Trò chuyện với PV Tri thức và Cuộc sống về thời điểm kết thúc một ngày làm việc, PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân cho hay, sau khi hết giờ làm việc ban ngày ở Trường Đại học, Phòng thí nghiệm, chị thường dành buổi tối cho các buổi meeting họp nhóm hướng dẫn các nhóm nghiên cứu khoa học và các công việc nghiên cứu. Trước đây, chị có thời gian làm việc đến 2-3h sáng. Sau một lần kiệt sức, ngất xỉu và phải nhập viện, chị điều chỉnh nhịp sinh hoạt, hạn chế thức khuya và chuyển sang dậy sớm để tiếp tục công việc.

“Làm khoa học là một con đường dài, có thể kéo dài nhiều năm, thậm chí cả cuộc đời. Khi đã đam mê và mong muốn đạt được thành công, người làm khoa học phải dành rất nhiều thời gian, chấp nhận những áp lực và hy sinh một phần thời gian dành cho bản thân, gia đình”, PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân chia sẻ.

PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân và mẹ. Nhờ có sự "tiếp sức" từ những người thân yêu, chị mới có thể làm tốt vai trò một nhà nghiên cứu khoa học. Ảnh: NVCC.

Theo PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân, phụ nữ làm khoa học phải đối mặt với những áp lực riêng. Dù cơ hội nghề nghiệp và vị trí xã hội ngày càng bình đẳng, họ vẫn đảm đương vai trò làm vợ, làm mẹ, chăm lo cho gia đình. Trong khi đó, nghiên cứu khoa học là quá trình lâu dài, đòi hỏi nhiều thời gian, sự kiên trì và tâm huyết, nhưng thành quả có thể chưa đến sau nhiều năm nỗ lực. Bởi vậy, cân bằng giữa đam mê nghiên cứu và trách nhiệm gia đình luôn là thách thức đối với nữ trí thức.

Để giữ sự gắn kết với gia đình, PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân cố gắng thu xếp thời gian bên chồng con. Những chuyến công tác, nhất là vào dịp cuối tuần, đôi khi trở thành những chuyến “du lịch khoa học” khi chị đưa cả gia đình đi cùng. Nhờ đó, chị vừa có thể hoàn thành công việc, vừa tranh thủ khoảng thời gian quý giá bên những người thân yêu.

Nữ phó giáo sư cho biết, điều may mắn lớn nhất của chị là có một gia đình luôn thấu hiểu và ủng hộ. Chị sống cùng mẹ ruột, vốn là một giáo viên, người luôn động viên và hỗ trợ việc nhà để con gái yên tâm công tác. Chồng chị cũng có nền tảng chuyên môn tiến sĩ cùng lĩnh vực, hiểu đặc thù công việc và đam mê nghiên cứu của vợ, từ đó tạo điều kiện để chị theo đuổi con đường khoa học.

“Không có sự ủng hộ, động viên và sẻ chia của gia đình, phụ nữ sẽ rất vất vả khi theo đuổi khoa học”, PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân chia sẻ. Với chị, sự đồng hành của những người thân không chỉ giúp san sẻ trách nhiệm gia đình mà còn là nguồn động viên quan trọng để người phụ nữ bền bỉ với con đường nghiên cứu đã lựa chọn.

Năm 2019, PGS.TS Hồ Thị Thanh Vân nhận Giải thưởng L’Oréal-UNESCO Vì sự phát triển phụ nữ trong khoa học tại Việt Nam. Năm 2020, chị được vinh danh trong danh sách 100 nhà khoa học tiêu biểu châu Á do Asian Scientist bình chọn; công trình xử lý nước thải bằng mô hình hồ sinh học kết hợp thực vật thủy sinh cũng được trao Giải thưởng Nhân tài Đất Việt. Năm 2022, chị nhận giải thưởng Nhà khoa học trẻ tài năng thế giới (International Rising Talents) thuộc chương trình L’Oréal-UNESCO For Women in Science.