PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan: Cơ chế báo trước 'trói tay' lực lượng quản lý an toàn thực phẩm

Thực tế cho thấy, việc quản lý đang phơi bày nhiều lỗ hổng từ "ma trận" kinh doanh trực tuyến cho đến những rào cản mang tính pháp lý. Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi thẳng thắn với PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan – Giám đốc Sở ATTP TP.HCM – để làm rõ các nút thắt này.

PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan

- Thưa bà, chiến dịch cao điểm trong Tháng hành động vì ATTP vừa qua đã mang lại những kết quả cụ thể nào? Nhìn từ góc độ quản lý, vụ ngộ độc tập thể tại Trường Tiểu học Đặng Thùy Trâm phơi bày lỗ hổng gì trong chuỗi cung ứng suất ăn học đường hiện nay?

- PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan: Trong tháng cao điểm vừa qua, chúng tôi đã kích hoạt đồng loạt 198 đoàn kiểm tra từ tuyến thành phố cho đến 68 phường, xã, đặc khu. Lực lượng chức năng đã tiến hành kiểm tra tổng cộng 3.659 cơ sở, kịp thời phát hiện và xử lý vi phạm hành chính đối với 532 cơ sở kinh doanh, chế biến không đạt chuẩn.

Nhằm kiểm soát nguồn thực phẩm thô ngay tại các cửa ngõ giao thương, chúng tôi đã siết chặt quản lý tại các hộ kinh doanh thuộc Chợ đầu mối nông sản thực phẩm Bình Điền và Chợ đầu mối nông sản thực phẩm Hóc Môn. Qua đó, lực lượng kiểm tra đã phát hiện nhiều trường hợp heo nhập chợ sai quy định, xử phạt 6 trường hợp vi phạm tại chợ Bình Điền và buộc tiêu hủy ngay lập tức 770 kg thịt gia cầm làm sẵn không đảm bảo nguồn gốc.

Ở tuyến cơ sở, các đoàn kiểm tra phường xã đã thực hiện test nhanh 261 mẫu hóa lý, phát hiện 2 mẫu không đạt chất lượng. Hiện tại, Sở đang hoàn tất các thủ tục nghiệp vụ để lấy tiếp 4.482 mẫu giám sát diện rộng tại các siêu thị, trung tâm thương mại và các chợ đầu mối nhằm chủ động phòng ngừa rủi ro tài chính và sức khỏe cho người tiêu dùng.

Tuy nhiên, những nỗ lực kiểm tra hành chính đã bị phủ bóng bởi một sự cố nghiêm trọng. Đáng chú ý, TP.HCM xảy ra 2 vụ ngộ độc thực phẩm tập thể tại 2 cơ sở của Trường Tiểu học Đặng Thùy Trâm nằm trên đường Trần Xuân Soạn và đường Huỳnh Tấn Phát. Suất ăn này do Công ty TNHH Sản xuất Thương mại Dịch vụ Xích Long cung cấp.

Thống kê cho thấy, trong số 1.306 học sinh và giáo viên ăn suất ăn, có 112 người mắc triệu chứng nhiễm độc và 54 người phải nhập viện cấp cứu khẩn cấp. Cơ quan chuyên môn sau đó đã xác định thủ phạm chính là món trứng vịt hấp thịt heo bị nhiễm vi khuẩn độc hại Salmonella spp và Escherichia coli.

Sự cố y tế học đường này là một tiếng chuông cảnh tỉnh vô cùng đắt giá cho toàn xã hội. Nó phơi bày lỗ hổng chí mạng trong việc buông lỏng quy trình kiểm soát vệ sinh của đơn vị cung cấp. Sai phạm trải dài từ khâu thu mua nguyên liệu đầu vào, quy trình chế biến không đảm bảo nhiệt độ cho đến việc bảo quản, vận chuyển suất ăn công nghiệp kéo dài tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh sôi.

- Hiện nay, thách thức lớn đối với cơ quan quản lý là ma trận doanh nghiệp ma chỉ đăng ký địa chỉ ảo, treo biển hiệu đối phó để hoàn tất thủ tục pháp lý, nhưng thực tế lại trốn tránh kiểm tra để bán hàng online. Sở ATTP có những giải pháp nào để kiểm soát hình thức kinh doanh này?

- PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan: Đây là bài toán đau đầu của cơ quan quản lý trong bối cảnh các cơ sở kinh doanh thực phẩm trực tuyến đang bùng nổ theo cấp số nhân.

Chiêu trò phổ biến hiện nay là các chủ cơ sở đăng ký một địa chỉ văn phòng rất cụ thể để làm thủ tục cấp giấy chứng nhận. Tuy nhiên đó là văn phòng ảo, chỉ đặt một tấm biển hiệu để đối phó với khâu tiền kiểm. Toàn bộ hoạt động sản xuất, kho bãi tập kết nguyên liệu và giao dịch phân phối đều diễn trên không gian mạng và thường xuyên di chuyển địa điểm biến động liên tục.

Khi các đoàn thanh tra theo dấu vết tìm đến địa chỉ đăng ký, nơi đó hoàn toàn trống rỗng, không hề có hoạt động sản xuất và lực lượng chức năng không thể nào liên hệ được với chủ cơ sở chịu trách nhiệm pháp lý.

Trước mắt, Sở giao nhiệm vụ cho các đội thuộc phòng kiểm tra pháp chế phải thường xuyên tìm hiểu, phối hợp với phường xã, nắm bắt hoạt động thực tế của các cơ sở. Trong các đợt kiểm tra, sở đã phát hiện một số cơ sở chỉ có cái tên, được xử lý bằng cách hủy giấy phép. Đồng thời cũng phát hiện các cơ sở hoạt động không phép.

Hàng hóa từ các nơi nhập về chợ Đầu mối Nông sản Thủ Đức trong đêm. Ảnh: Cổng thông tin điện tử Thành ủy TP.HCM

Tóm lại, thực tế trên địa bàn phường xã còn tồn tại các hình thức lách luật, cần được quản lý chặt chẽ hơn. Sở ATTP đang nỗ lực số hóa để công khai các cơ sở được cấp phép, từ đó cộng đồng có thể chung tay góp sức thông báo cho cơ quan quản lý những trường hợp lách luật. Chúng tôi cũng tăng cường kiểm tra và phối hợp với phường, xã xử lý và theo dõi tái phạm đối với các trường hợp này.

- Dư luận xã hội đôi khi vẫn còn hoài nghi về tính minh bạch, cho rằng có sự móc nối, bắt tay giữa cơ quan chức năng và các cơ sở kinh doanh thực phẩm, bà có thể cho biết rào cản nào trong quá trình thanh tra về chấp hành pháp luật trong lĩnh vực ATTP?. Sở sẽ tháo gỡ nút thắt này như thế nào?

- PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan: Trước hết, chúng tôi thẳng thắn thừa nhận rằng tiêu cực hay hiện tượng nhũng nhiễu trong công tác kiểm tra luôn là một nguy cơ thường trực. Nhất là khi khung xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực ATTP hiện nay đã được siết chặt và nâng lên mức rất cao.

Để triệt tiêu tận gốc nguy cơ này, Sở ATTP đã áp dụng nghiêm ngặt cơ chế điều động kiểm tra chéo giữa 12 đội khu vực. Đội quản lý địa bàn này sẽ lập tức được điều chuyển để kiểm tra địa bàn khác, tuyệt đối không để cán bộ thanh tra cắm chốt cố định tại một khu vực nhằm xóa bỏ hoàn toàn tình trạng thân quen, nể nang hay móc nối lâu dài.

Ngay trong nội bộ từng đoàn kiểm tra, chúng tôi cũng thiết lập cơ chế phân công trách nhiệm giám sát cụ thể, ràng buộc nghĩa vụ giữa các thành viên với nhau. Đường dây nóng của Sở luôn hoạt động liên tục để sẵn sàng tiếp nhận, lắng nghe mọi phản ánh, khiếu nại từ người dân cũng như từ chính các hộ kinh doanh chân chính. Chúng tôi cam kết sẽ lập tức tổ chức xác minh độc lập và xử lý nghiêm khắc nhất đối với bất kỳ cán bộ nào có hành vi vi phạm đạo đức công vụ.

Tuy nhiên, đứng ở góc độ chuyên môn để đánh giá một cách khách quan diện rộng, công tác kiểm tra thời gian qua đôi khi chưa đạt hiệu quả cao thực chất không phải chủ yếu do yếu tố tiêu cực của cán bộ, mà nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự hạn chế về quyền hạn pháp lý của lực lượng thanh tra chuyên ngành.

Theo các quy định pháp luật hiện hành quy định về công tác thanh tra, kiểm tra, tất cả các cuộc kiểm tra theo kế hoạch năm, kế hoạch định kỳ bắt buộc phải gửi thông báo bằng văn bản trước lịch trình cụ thể cho cơ sở kinh doanh biết trước từ vài ngày đến một tuần.

Khi đã biết trước chính xác ngày giờ có đoàn thanh tra đến làm việc, các chủ cơ sở có thừa thời gian để tổ chức tổng vệ sinh tạm thời, tẩu tán toàn bộ các nguồn nguyên liệu bẩn không rõ nguồn gốc, nhập về các lô hàng chuẩn có đầy đủ hóa đơn chứng từ để trưng ra đối phó.

Sau khi đoàn kiểm tra hoàn tất biên bản và rời đi, mọi việc lại đâu hoàn đấy, thực phẩm bẩn lại tiếp tục được đưa vào chế biến. Cơ chế quản lý này đang vô tình "trói tay" lực lượng thực thi công vụ, không phản ánh đúng bản chất hoạt động thường ngày của cơ sở.