Pha Ú Hò - Trận địa phòng không bắn rơi máy bay Mỹ

Núi Pha Ú Hò, nay thuộc bản Páng, xã Phú Lệ - nơi dân quân địa phương lập trận địa phòng không bắn rơi máy bay F105 của đế quốc Mỹ. Ảnh: Lê Đồng

Còn đó chứng nhân lịch sử

Trong quá trình tìm hiểu, phóng viên may mắn gặp được bà Cao Thị Ngâm, người còn lại duy nhất trong đội dân quân 8 người năm ấy. Ở tuổi 80, tuy sức khỏe đã vơi đi nhiều, song bà vẫn còn rất minh mẫn. Trong căn nhà nhỏ ven đường tỉnh 521 thuộc bản Tân Phúc, xã Phú Lệ, cụ bà người Thái như lật giở từng trang trong tiềm thức: “Hôm đó là ngày 14/5/1967, chúng tôi đang mai phục trên đỉnh núi Pha Ú Hò thì máy bay đến, bay dọc sông nên còn thấp hơn cả đỉnh núi. Chúng tôi còn phải dúi nòng súng xuôi xuống, rồi cả 7 khẩu đồng loạt bắn. Cách vị trí mai phục rất gần nên máy bay trúng đạn, phụt khói đen nghi ngút. Ban đầu máy bay quay tròn gầm gào điên cuồng, đang rơi xuống thì bỗng bốc cao lên khỏi các đỉnh núi rồi bay xa thêm được cả chục cây số nữa, sau rơi xuống khu vực xã Sơn Điện”.

Cũng theo bà Ngâm, để bắn được máy bay, phải mai phục trực chiến nhiều tháng trời. Từ năm 1965, khi bọn phỉ và tay sai của Pháp thường xuyên từ biên giới Lào và rừng sâu thỉnh thoảng lại tràn sang quấy phá đồng bào và phong trào cách mạng, xã đã thành lập “Đội dân quân du kích xã Phú Lệ” gồm 7 người và ông Hà Văn Thể, khi đó 23 tuổi, là xã đội trưởng kiêm đội trưởng đội dân quân. Bà còn nhớ tên tuổi từng thành viên khác trong đội dân quân, gồm: Cao Văn Them, Hà Văn Thứm, Hà Văn Phơi, Hà Văn Tấn, Hà Văn Ngọm, Hà Văn Tọn. Ông Thứm là người cao tuổi nhất.

“Tôi là thành viên nữ duy nhất và nhỏ tuổi nhất, khi đó là cán bộ y tế xã nên được đưa vào để phụ trách khâu cứu thương khi có trường hợp rủi ro. Cứ khoảng 8 giờ tối là đội chia thành 2 đến 3 đoàn đi tuần tra, thường từ bản Chăng, lên bản Chiềng rồi sang bản Ôn và những khu dân cư hẻo lánh khác. Đến năm 1967-1968 khi chiến dịch bắn phá miền Bắc được Mỹ tăng cường, nhiều tốp máy bay từ các căn cứ đóng ở Lào, Thái Lan thường bay qua đây đánh bom cầu Suối Xia, cầu Suối Pưng, Ngã ba Co Lương, đường 15A... thì đội dân quân xã được giao trực chiến đấu. Mỗi người được cấp một khẩu súng K44, riêng tôi là nữ và còn phải mang thêm dụng cụ cứu thương nên được giao súng CKC nhẹ nhất. Do các loại súng khi ấy không bắn được quá xa nên muốn bắn máy bay phải lên núi cao nhất mai phục. Ngoài leo các đoạn dốc, những chỗ đá dựng phải nối các thang luồng, rồi treo các thang dây qua những đoạn cheo leo. Dãy Pha Ú Hò có 3 ngọn bằng nhau, trận địa phòng không được bố trí ở ngọn giữa, dựa vào những tảng đá lớn và xếp thêm đá che an toàn. Thường thì 6 giờ sáng là bắt đầu lên núi và 5 giờ chiều mới xuống nên đội mang theo sắn luộc và mỗi người một bình toong nước, nhiều hôm rất đói nhưng anh em đều đồng lòng vượt qua”, bà Ngâm kể.

Tại địa phương, chúng tôi còn được cán bộ xã đưa đến gặp nhân chứng khác là ông Hà Văn Cấm, năm nay đã 82 tuổi. Nói về sự kiện dân quân xã nhà bắn rơi máy bay, ông không khỏi tự hào: “Tôi là cán bộ xã phụ trách khâu hộ tịch hộ khẩu khi ấy. Tôi rất nhớ, đầu giờ chiều ngày 14/5/1967, khi có tin dân quân bắn rơi máy bay, mọi người tự hào với cảm xúc khó tả lắm! Xã tổ chức cuộc họp khẩn tại bản Tai Giác, triển khai cho dân sơ tán vào hang, khe núi và ven suối sát chân núi để trú ẩn vì sợ có máy bay khác đến ném bom trả thù. Sau này Ban Chỉ huy Quân sự huyện Quan Hóa cũ cũng xác nhận vết đạn trên xác máy bay là của súng K44 chứ không phải do pháo hay loại đạn khác”.

Ông Cao Bằng Nghĩa, nguyên Trưởng Phòng Văn hóa, nguyên Trưởng Ban Tuyên giáo Huyện ủy Quan Hóa cũ - một nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử địa phương cũng cung cấp cho chúng tôi nhiều thông tin liên quan mà ông từng thu thập được. Theo đó, dân quân địa phương phải bắc 6 cầu thang, hơn 10 lần cầu qua vực sâu, vượt vách núi dựng đứng mới bố trí được trận địa. Gần 20 ngày đêm phục kích trên núi cao, sương mù, 15 giờ 30 phút ngày 14/5/1967, 3 tốp máy bay từ hướng Tây Bắc bay tới, 1 tốp bổ nhào đánh cầu, 2 tốp bay qua đỉnh núi. Tổ trực chiến với 7 súng trường do xã đội trưởng Hà Văn Thể chỉ huy, kịp thời nổ súng bắn cháy một máy bay F105. Tên giặc lái nhảy dù, dân quân và bà con trong bản cùng các xã Thiên Phủ, Hiền Kiệt, Sơn Lư truy lùng bắt giặc lái. Sau chiến thắng này, Ủy ban Hành chính tỉnh Thanh Hóa tặng xã Phú Lệ cờ có chữ “Quyết tâm cao hơn núi”.

Đừng để lãng quên

Là cán bộ mới được điều chuyển từ đồng bằng lên làm Chủ tịch UBND xã Phú Lệ, nhưng ông Nguyễn Văn Bình cũng không khỏi tâm trạng: “Trận địa Pha Ú Hò bắn rơi máy bay Mỹ là sự kiện hào hùng của địa phương, nhưng thực sự chưa nhiều người biết đến. Đến tận ngày nay, nơi đây còn chưa được công nhận di tích, cán bộ và Nhân dân chúng tôi còn trăn trở lắm”!

Bà Cao Thị Ngâm, 80 tuổi, kể chuyện đội du kích của mình bắn rơi máy bay địch (ảnh nhỏ). Ảnh: Lê Đồng

Tra từ “Pha Ú Hò” và những thông tin liên quan trên công cụ tìm kiếm google, trước khi có bài viết này, chúng tôi không tìm thấy bất kỳ bài viết liên quan đến sự kiện. Có chăng, chỉ có một bài hát có nội dung liên quan do một cán bộ xã là anh Hà Quang Lực tự phổ nhạc, đưa lên nền tảng mạng xã hội youtube cách đây vài năm. Theo anh Hà Quang Lực, Phó Giám đốc Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Phú Lệ: “Trước sáp nhập xã, tôi là cán bộ văn hóa, thấy sự kiện hào hùng của địa phương trước nguy cơ bị quên lãng nên tôi có lấy một số đoạn thơ của cán bộ huyện, sáng tác thêm rồi phổ nhạc đưa lên mạng. Mong muốn là để lại một số thông tin về sự kiện này cho các thế hệ sau, khơi dậy tinh thần yêu nước và lòng tự hào”.

Cuốn sách được coi là công trình lịch sử địa phương bài bản và chính quy nhất là “Lịch sử Đảng bộ huyện Quan Hóa giai đoạn 1950-2025” được chỉnh lý nhiều lần (NXB Lao động, xuất bản ngay trước thời điểm giải thể cấp huyện), cũng chỉ đề cập một số dòng ở trang 138 và 139: “Công tác phòng không Nhân dân, ngay từ đầu năm 1965 khi kẻ địch leo thang bắn phá miền Bắc, Huyện ủy đã nhận định rất đúng đắn những mục tiêu đánh phá (...). Huyện đã tổ chức hàng trăm trung đội, đại đội dân quân du kích trực chiến bắn trả máy bay Mỹ. (...) Ngày 14/5/1967, dân quân xã Phú Lệ “nối dài nòng súng trên đỉnh núi Pha Ú Hò, bắn cháy một F105, tên giặc lái phải nhảy dù và bị bắt sống”.

Sách “Lịch sử Đảng bộ xã Phú Lệ 1948-2025”, xuất bản năm 2017, cũng chỉ đề ít dòng ngắn gọn tại trang 69: “Đối đầu với cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân của địch là cuộc chiến đấu hoàn toàn mới mẻ đối với quân và dân Phú Lệ. Đặc biệt là ngày 14/5/1967, quân dân xã Phú Lệ “nối dài nòng súng” trên đỉnh Pha Ú Hò, với cách bắc 10 cầu, dựng 9 thang mới lên được đỉnh núi, bắn cháy 1 F105”. Cuối sách có in thêm 3 ảnh tư liệu liên quan đến đội du kích và hành trình lên núi của đội dân quân địa phương năm xưa.

Cùng các nhân chứng trở lại Pha Ú Hò - hiện trường sự kiện lịch sử gần 60 năm trước, trước mắt chúng tôi là dãy núi cao hơn 1.100m vẫn sừng sững, nay thuộc bản Páng. Khu vực chân núi là vùng đất dốc, với hệ thống ruộng bậc thang, được đồng bào Thái phát triển các ruộng lúa nương xanh mướt. 1/3 độ cao sát phần chân núi là các triền dốc, càng lên cao là những đoạn vách đá dựng đứng đến rợn người. Trận địa pháo trên cao, nay chỉ còn là chứng tích qua những cái chỉ tay của người trong cuộc, bởi đã bị cây bụi um tùm che khuất, khó có thể vượt qua những vách đá cheo leo để lên thủ công. Sát dãy Pha Ú Hò là dãy Pha Bo Cúng hùng vĩ, tạo nên một hẻm núi chiến lược, mà theo các nhân chứng, trước đây, các đoàn dân công hỏa tuyến đưa lương thực, đạn dược cho chiến trường Điện Biên Phủ và Tây Bắc được hướng dẫn qua hẻm này để tránh máy bay địch. Trên thực địa, trận địa phòng không của dân quân Phú Lệ xưa cũng chỉ cách hang Co Phường chừng 2km – nơi 11 dân công hỏa tuyến quê Thiệu Hóa hy sinh bi tráng. Vùng đất giáp tỉnh Hòa Bình cũ, nay là tỉnh Phú Thọ này cũng chính là địa điểm đánh bom phá hoại ác liệt của máy bay địch năm xưa bởi nơi đây có nhiều vị trí chiến lược như đường huyết mạch 15A, Tòng Đậu, Co Lương, nhiều đầu mối giao thông, cầu phà kết nối Thanh Hóa và Khu IV với vùng Tây Bắc chiến lược.

Trong câu chuyện với phóng viên, nhân chứng cuối cùng trong đội du kích năm xưa là bà Cao Thị Ngâm liên tục chực trào nước mắt. Bởi theo bà, gần sáu chục năm qua, đây là lần đầu tiên có nhà báo đến tìm hiểu thông tin. Không khỏi cảm động sao được khi bà đã gần đất xa trời, tưởng câu chuyện đang dần bị lãng quên, nay lại có cơ hội khơi dậy. Còn nhân chứng Hà Văn Cấm cũng “khoe” với chúng tôi chiếc khay đựng cốc chén tự chế tác bằng nhôm đặc biệt, mà theo ông đó là một mảnh của bộ phận trong chiếc máy bay địch.

Thời gian vẫn trôi, rồi những nhân chứng cũng dần xa cõi tạm theo quy luật. Câu chuyện dân quân Phú Lệ bắn rơi máy bay địch bằng súng trường thô sơ nếu không được nhắc nhiều chắc sẽ nhạt phai theo năm tháng. Theo Chủ tịch UBND xã Nguyễn Văn Bình, cần hơn nữa những công trình, những thông tin rộng rãi để khơi dậy lòng tự hào cũng như tinh thần yêu nước, bất khuất của người dân Mường Ánh xưa. Cùng với Co Phường, bản Hang, bản Sại, xã mong muốn khơi dậy sự kiện Pha Ú Hò để có thể phát triển du lịch cộng đồng gắn với cảnh thiên nhiên hùng vĩ và các di tích.