Phản biện Đề án kiểm soát khí thải: Hạ tầng phải đi trước một bước

Lượng phương tiện đông đúc tại giao lộ Lê Duẩn – Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn, TPHCM (ẢNH: HOÀNG HÙNG)

Áp lực ô nhiễm từ giao thông

Theo dự thảo, từ năm 2027, TPHCM dự kiến thí điểm vùng phát thải thấp (LEZ) tại vùng lõi trung tâm rộng khoảng 930ha và Khu đô thị mới Thủ Thiêm. Từ đầu năm 2029, phạm vi LEZ được đề xuất mở rộng đến khu vực giới hạn bởi Vành đai 2.

Theo lộ trình nêu trong dự thảo, từ năm 2027, xe buýt và xe ba bánh thu gom rác phải sử dụng điện hoặc năng lượng xanh khi vào LEZ. Từ năm 2028, xe máy công nghệ chở khách và shipper phải chuyển sang sử dụng điện hoặc năng lượng xanh; taxi phải đạt tiêu chuẩn khí thải mức 5 và đến năm 2030 chuyển đổi sang năng lượng xanh.

Với ô tô cá nhân, dự thảo đề xuất áp dụng tiêu chuẩn khí thải mức 4 từ năm 2028, nâng lên mức 5 từ năm 2030 và hoàn tất chuyển sang sử dụng điện hoặc năng lượng xanh vào năm 2035 trong LEZ. Xe máy, mô tô cá nhân bắt đầu áp dụng tiêu chuẩn khí thải mức 3 từ năm 2029, nâng lên mức 4 từ năm 2030 và chuyển sang năng lượng xanh vào năm 2035. Các nhóm xe hợp đồng, xe khách, xe tải cũng có lộ trình nâng chuẩn khí thải và chuyển đổi riêng.

Kết quả nghiên cứu của Đề án do Sở Xây dựng TPHCM thực hiện cho thấy, giao thông đường bộ chiếm khoảng 88% lượng phát thải NOx, 99% CO, 79% SO2 và 88% bụi trong tổng phát thải từ giao thông trên địa bàn thành phố. Thiệt hại kinh tế liên quan đến ô nhiễm không khí ước tính hơn 3.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương khoảng 0,25% GRDP. Nếu không có biện pháp can thiệp, đến năm 2030, phát thải bụi mịn (PM2.5) từ giao thông đường bộ dự kiến tăng khoảng 12,5%, CO tăng 22,3%, HC tăng 20,3%. Phát thải khí nhà kính cũng được dự báo tăng từ khoảng 16,4 triệu tấn CO2 trong năm 2025 lên 18,4 triệu tấn CO2 vào năm 2030.

Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TPHCM Phạm Minh Tuấn nêu ý kiến, việc kiểm soát khí thải phương tiện, tổ chức LEZ và hỗ trợ chuyển đổi theo lộ trình là yêu cầu cấp thiết. Theo ông, kinh nghiệm quốc tế cho thấy chi phí khắc phục hậu quả ô nhiễm thường lớn hơn nhiều so với đầu tư phòng ngừa từ sớm.

Tránh gây áp lực cho người dân

TS Trần Văn, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính - Ngân sách Quốc hội, góp ý, lộ trình chuyển đổi có thời gian khá gấp. Mục tiêu đến năm 2028, 100% xe máy công nghệ chuyển sang xe điện và đến năm 2040 dừng toàn bộ xe xăng cá nhân có thể tạo áp lực lớn đối với người dân, đặc biệt là shipper, xe ôm công nghệ và nhóm thu nhập thấp. Kết quả khảo sát được nêu tại hội nghị cho thấy, chỉ 10,2% người được hỏi có khả năng tự chi trả toàn bộ chi phí khi chuyển sang xe điện, trong khi khoảng 60% cần được hỗ trợ chuyển đổi. Mức hỗ trợ dự kiến khoảng 800.000 đồng đến 1,7 triệu đồng/xe điện được cho là còn thấp so với giá xe điện.

Các đại biểu cũng đặt vấn đề về hạ tầng sạc, tủ đổi pin, nguồn điện, an toàn phòng cháy, chữa cháy và giao thông công cộng. Ông Tomiki Yanagawa, thành viên Hiệp hội các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA), đề nghị TPHCM nghiên cứu đưa xe hybrid vào lộ trình chuyển đổi, đánh giá đầy đủ tác động đối với ngành công nghiệp ô tô, xem xét giảm lệ phí trước bạ, thu đổi xe cũ và xây dựng cơ chế thu gom, tái chế pin. Theo luật sư Nguyễn Văn Hậu, Ủy viên Ủy ban MTTQ Việt Nam TPHCM, thành phố cần ưu tiên phát triển giao thông công cộng, hạ tầng xanh, đồng thời xây dựng cơ chế thu mua, đổi xe cũ đủ hấp dẫn để người dân có thêm lựa chọn.

Xây dựng lộ trình chuyển đổi phù hợp

Trao đổi tại hội nghị, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM Võ Khánh Hưng cho rằng, việc kiểm soát khí thải là vấn đề mới, phạm vi tác động rộng, nên không thể hạn chế phương tiện một cách đơn lẻ. Chính sách phải được triển khai đồng bộ với phát triển giao thông công cộng, hạ tầng sạc, năng lực kiểm định và hệ thống quản lý phương tiện. Trong quá trình xây dựng Đề án, Sở Xây dựng đã tổ chức nhiều hội thảo, tham vấn chuyên gia, doanh nghiệp và người dân. Đến nay, 116 nhóm nội dung góp ý đã được ghi nhận và nghiên cứu bổ sung vào dự thảo. Kết quả khảo sát cũng cho thấy 55,3% người dân đánh giá mức hỗ trợ tài chính dự kiến còn thấp; 15,5% đề nghị thiết kế chính sách theo thu nhập, địa bàn và loại phương tiện.

Sở Xây dựng TPHCM tiếp tục tiếp thu, giải trình các ý kiến phản biện, rà soát và chỉnh lý Đề án cùng dự thảo nghị quyết trước khi báo cáo cấp có thẩm quyền. Mục tiêu là xây dựng lộ trình chuyển đổi phù hợp, bảo đảm cơ sở pháp lý, tính khả thi và tạo sự đồng thuận trong xã hội.