Phát hiện mới về Thành cổ Châu Sa của người Chăm cổ còn khá nguyên vẹn

Lò nung mới được phát hiện tại vườn nhà ông Nguyễn Kiên, thôn Phú Bình, xã Tịnh Khê (Quảng Ngãi). (Ảnh: Đinh Hương/TTXVN)

Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi vừa hoàn tất đợt khai quật khảo cổ khẩn cấp tại khu vực nội thành di tích Thành cổ Châu Sa (thuộc xã Tịnh Khê, tỉnh Quảng Ngãi).

Kết quả đợt khai quật đã làm phát lộ quần thể công xưởng gốm quy mô lớn cùng dấu tích kiến trúc quan trọng, mở ra những tư liệu quý giá để “giải mã” diện mạo một giai đoạn lịch sử chuyển tiếp vốn ít được ghi chép.

Nhiều dấu tích quan trọng

Trước đó, vào tháng 4/2026, trong lúc đào hố trồng cây tại xóm Thành (thôn Phú Bình, xã Tịnh Khê), gia đình ông Nguyễn Kiên đã bất ngờ làm xuất lộ một di tích lò nung cổ có hình dáng bầu rượu hồ lô, kích thước dài khoảng 3,5m, rộng khoảng 1m.

Nhận thấy tầm quan trọng của di chỉ công xưởng có nguy cơ bị xâm hại, Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi đã tiến hành khảo sát và đề xuất xin ý kiến khai quật khẩn cấp.

Đến ngày 10/6/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi đã ban hành Quyết định số 296/QĐ-SVHTTDL, cho phép Bảo tàng Tổng hợp tỉnh tiến hành khai quật khảo cổ khẩn cấp trên diện tích 100m2, gồm 2 hố ký hiệu H1 và H2 tại xóm Thành. Để phục vụ công tác nghiên cứu chuyên sâu, cơ quan chức năng đã gia hạn thời gian triển khai khai quật tại thực địa từ ngày 9/7/2026 đến hết ngày 19/7/2026.

Theo Tiến sỹ Đoàn Ngọc Khôi, Phó Giám đốc Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi (chủ trì đợt khai quật), đợt nghiên cứu khẩn cấp lần này đạt được nhiều kết quả quan trọng, làm rõ hơn các nhận định từ đợt thăm dò năm 2022.

Việc khai quật được thực hiện tỉ mỉ, cẩn thận. (Ảnh: Đinh Hương/TTXVN)

Tại hiện trường, đoàn khảo cổ phát hiện thêm 3 lò nung ngói mới, nâng tổng số lò nung được phát hiện tại khu vực này lên 4 lò. Đặc biệt, bên cạnh loại tường lò dày (trên 20 cm) trước đây, đợt nghiên cứu này phát hiện thêm loại lò mới có tường rất mỏng (chỉ dày khoảng 4,2 cm) nhưng vẫn đảm bảo chức năng nung ngói.

Đoàn khảo cổ cũng phát hiện một bãi thải chứa nhiều ngói, sạn và than nằm xung quanh khu vực các lò nung-nơi người xưa dùng làm mặt bằng để phơi và chế tác sản phẩm. Những dấu tích này là minh chứng rõ nét khẳng định khu vực nội thành Châu Sa từng là một quần thể công xưởng, trung tâm sản xuất vật liệu ngói quy mô lớn phục vụ các công trình đền đài, cung điện.

Các hiện vật và kết cấu lò nung tại đây có niên đại khoảng thế kỷ 2-3 sau Công nguyên, thuộc giai đoạn hậu Sa Huỳnh-tiền Chăm (thời kỳ hình thành các tiểu quốc).

“Đặc biệt, ngay điểm giữa của khu vực nội thành Châu Sa, chúng tôi phát hiện dấu tích của một công trình kiến trúc mới. Công trình này nằm ở vị trí trọng yếu, được nhận định có thể là nơi làm việc của một cơ quan quyền lực mang tính nhà nước thời bấy giờ,” Tiến sỹ Đoàn Ngọc Khôi nhấn mạnh.

Song song với các dấu tích kiến trúc, hàng loạt cổ vật có giá trị cao từ gốm gia dụng, ngói lợp mái cho đến các vật dụng mang tính tôn giáo và giao thương cũng được tìm thấy.

Đây là “chìa khóa” quan trọng giúp các nhà khoa học giải mã cấu trúc đô thị, đời sống sinh hoạt, kỹ nghệ sản xuất của cư dân cổ, làm rõ dòng chảy tiếp biến văn hóa của người Việt sau này.

Cần sớm bảo tồn, nâng cấp

Các chuyên gia lấy từng mẫu than sót lại. (Ảnh: Đinh Hương/TTXVN)

Thành cổ Châu Sa được xây dựng trước thế kỷ X, là tòa thành đất duy nhất của người Chăm cổ còn tồn tại tương đối nguyên vẹn ở Việt Nam. Thành có quy mô lớn gồm hai vòng thành nội và thành ngoại, tựa vào các dãy núi tự nhiên và kết nối trực tiếp với mạng lưới giao thông đường thủy ra hai cửa biển Sa Kỳ và Đại Cổ Lũy. Di tích này đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử-văn hóa Quốc gia vào năm 1994.

Nhằm bảo tồn và phát huy bền vững giá trị di sản trước những phát hiện mới mang tính bước ngoặt, Tiến sỹ Đoàn Ngọc Khôi kiến nghị các cơ quan chức năng cần sớm thực hiện quy hoạch riêng cho di tích Thành cổ Châu Sa, đồng thời lập hồ sơ đề nghị nâng cấp từ Di tích quốc gia lên Di tích Quốc gia đặc biệt.

Đối với quần thể lò nung vừa phát lộ, Tiến sỹ Khôi cho rằng ngành văn hóa cần phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức cuộc họp thẩm định trực tiếp tại hiện trường để đưa ra giải pháp bảo tồn tối ưu nhất ngay tại vị trí khảo cổ.

Từng điểm tìm thấy hiện vật đều phải được ghi chép, đánh dấu cẩn thận. (Ảnh: Đinh Hương/TTXVN)

Trong đó, cần triển khai đồng bộ các phương án gồm: Xây dựng hệ thống nhà mái che bảo vệ di tích trước tác động thời tiết; lắp đặt hệ thống tiêu thoát nước chống úng ngập; áp dụng kỹ thuật chuyên sâu để chống xuống cấp kết cấu nguyên bản của các lò.

“Đồng thời, cần thực hiện chuyển đổi mục đích sử dụng đất phù hợp cho cộng đồng cư dân xung quanh nhằm mở rộng phạm vi khai quật, kết hợp quy hoạch di dời các nghĩa địa ra khỏi khu vực Thành Nội,” Tiến sỹ Khôi nhấn mạnh.

Là người gắn bó cả đời với mảnh đất xóm Thành, ông Hồ Duy Cư (73 tuổi, người dân địa phương) chia sẻ, người dân trong xóm rất tự hào khi biết nơi mình sinh sống lưu giữ những giá trị lịch sử vô giá của cha ông. Do đó, khi các cơ quan chức năng triển khai khảo cổ và đề xuất các phương án bảo tồn, quy hoạch mở rộng, bà con đều đồng tình, sẵn sàng tạo điều kiện phối hợp với chính quyền để sớm đưa khu di tích vào bảo vệ bền vững.

Đại diện đoàn khảo cổ cho biết, sau khi hoàn tất công tác thực địa, toàn bộ di vật, cổ vật thu được sẽ được đăng ký kiểm kê, bảo quản chuyên sâu và lưu giữ tạm thời tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi để lên phương án trưng bày, phục vụ công chúng trong thời gian tới./.