Phát hiện nhiều sai lầm dinh dưỡng phổ biến ở mọi lứa tuổi tại Ngày Dinh dưỡng Cộng đồng Việt Nam lần thứ 7

Khi "ăn uống lành mạnh" không đồng nghĩa với ăn đúng

Không phải do thiếu thực phẩm hay thiếu khuyến nghị dinh dưỡng, thực tế ghi nhận tại 10 gian tư vấn của Ngày Dinh dưỡng Cộng đồng Việt Nam lần thứ 7 cho thấy một vấn đề, đó là tình trạng nhiều người đang duy trì chế độ ăn chưa phù hợp, dù vẫn cho rằng đó là lựa chọn lành mạnh.

PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn, Phục hồi Dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì (Viện Dinh dưỡng Quốc gia) cho biết, điểm chung đáng chú ý là nhiều sai lệch trong ăn uống không xuất phát từ thiếu hiểu biết hoàn toàn, mà từ việc áp dụng sai hoặc cực đoan các nguyên tắc dinh dưỡng. Một bộ phận người dân kiêng tinh bột quá mức, số khác lại tăng đạm hoặc sử dụng các loại hạt, quả chín và nước ép (được cho là tốt) như thực phẩm thay thế chính. Thậm chí, nước lọc bị thay thế một phần bởi các loại đồ uống được cho là "tốt cho sức khỏe".

Theo PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng, những thói quen này nếu kéo dài có thể dẫn đến rối loạn chuyển hóa, mệt mỏi, thiếu vi chất dinh dưỡng và làm gia tăng nguy cơ bệnh mạn tính. Ông nhấn mạnh, dinh dưỡng hợp lý phải dựa trên sự cân đối tổng thể giữa các nhóm chất, không phải loại bỏ hay tập trung quá mức vào một nhóm thực phẩm.

PGS.TS.BS Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm Tư vấn, Phục hồi Dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì (Viện Dinh dưỡng Quốc gia) tư vấn cho người dân tại Ngày Dinh dưỡng cộng đồng Lần 7.

Còn khoảng cách lớn giữa hiểu biết và thực hành

Là một trong 10 chuyên gia tại các gian tư vấn, ThS.BS Ngô Thị Thu Huyền (Khoa Khám Tư vấn Dinh dưỡng Người lớn, Viện Dinh dưỡng Quốc gia) cho rằng, điểm nổi bật không nằm ở việc người dân thiếu thông tin, mà ở khoảng cách giữa "biết đúng" và "làm đúng".

Người dân hiện nay quan tâm nhiều đến các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ, đồng thời cũng chú ý hơn đến giấc ngủ, căng thẳng và lựa chọn thực phẩm. Tuy nhiên, khi chuyển sang thực hành, nhiều sai lệch vẫn tồn tại. Phổ biến nhất là thói quen ăn theo kinh nghiệm truyền miệng hơn là theo khuyến nghị khoa học, dẫn đến việc hiểu sai về "thực phẩm tốt – xấu". Bên cạnh đó, việc kiểm soát đường, muối và chất béo trong khẩu phần chưa được chú ý đúng mức, trong khi đây là yếu tố liên quan trực tiếp đến bệnh tim mạch và chuyển hóa.

Một vấn đề khác là chế độ ăn thiếu tính đa dạng, khi nhiều người chỉ tập trung vào một vài nhóm thực phẩm "được khuyến nghị", thay vì đảm bảo cân bằng toàn diện. Theo ThS.BS Ngô Thị Thu Huyền, khó khăn lớn nhất là duy trì thay đổi hành vi bền vững, khi người dân thường chỉ áp dụng đúng trong thời gian ngắn rồi quay lại thói quen cũ.

ThS.BS Ngô Thị Thu Huyền (Khoa Khám Tư vấn Dinh dưỡng Người lớn, Viện Dinh dưỡng Quốc gia).

Mỗi lứa tuổi đối mặt với những vấn đề dinh dưỡng riêng

Qua thực tế tư vấn, TS.BS Trần Thị Minh Nguyệt, Khoa Khám Tư vấn Dinh dưỡng Trẻ em (Viện Dinh dưỡng Quốc gia) cho biết, mỗi giai đoạn của cuộc đời đều có những vấn đề dinh dưỡng đặc thù, song điểm chung là nhiều người chưa xây dựng được chế độ ăn phù hợp với nhu cầu của từng lứa tuổi.

Ở phụ nữ, đặc biệt trong độ tuổi sinh sản, các băn khoăn chủ yếu liên quan đến kiểm soát cân nặng, phòng thiếu máu, dinh dưỡng khi mang thai, cho con bú, tiền mãn kinh và phòng ngừa loãng xương. Tuy nhiên, không ít người có xu hướng ăn kiêng theo trào lưu hoặc tự ý sử dụng thực phẩm bổ sung, dẫn đến nguy cơ thiếu vi chất và mất cân đối khẩu phần.

Với người trung niên, mối quan tâm lớn nhất là chế độ ăn để phòng ngừa hoặc kiểm soát các bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ và thừa cân, béo phì. Dù nhận thức được tầm quan trọng của dinh dưỡng, nhiều người vẫn gặp khó khăn trong việc duy trì khẩu phần hợp lý, giảm muối, đường, chất béo, đồng thời hạn chế rượu bia và thực phẩm chế biến sẵn.

Trong khi đó, người cao tuổi thường tìm đến tư vấn khi mắc các bệnh mạn tính, sụt cân, chán ăn, táo bón, loãng xương hoặc suy giảm khối cơ. Một thực tế đáng lưu ý là nhiều người ăn quá kiêng khem, đặc biệt cắt giảm chất đạm vì lo ngại ảnh hưởng đến sức khỏe, khiến nguy cơ mất cơ, giảm thể lực và tăng nguy cơ té ngã, phụ thuộc trong sinh hoạt hằng ngày.

TS.BS Trần Thị Minh Nguyệt, Khoa Khám Tư vấn Dinh dưỡng Trẻ em (Viện Dinh dưỡng Quốc gia).

Trẻ từ 1-5 tuổi là nhóm phản ánh rõ nhất những hạn chế trong thực hành dinh dưỡng của gia đình. Các vấn đề phụ huynh thường tìm đến chuyên gia tư vấn là biếng ăn, chậm tăng cân, thấp còi, thiếu vi chất, táo bón, trẻ uống bao nhiêu sữa là đủ hay có nên ép trẻ ăn.

Tuy nhiên, qua quá trình tư vấn, chuyên gia nhận thấy nhiều cha mẹ vẫn chú trọng việc "ăn nhiều" hơn "ăn đúng và ăn đủ". Không ít gia đình duy trì thói quen ép trẻ ăn, kéo dài bữa ăn, sử dụng điện thoại hoặc tivi để dụ trẻ ăn, trong khi khẩu phần hằng ngày lại thiếu sự đa dạng giữa các nhóm thực phẩm. Một số phụ huynh quá phụ thuộc vào sữa, men tiêu hóa, cốm ăn ngon hoặc thực phẩm bổ sung thay vì cải thiện chất lượng bữa ăn.

Bên cạnh đó, các loại bánh kẹo, nước ngọt, đồ ăn nhanh và thực phẩm chế biến sẵn đang xuất hiện ngày càng sớm trong khẩu phần của trẻ. Nhiều gia đình cũng chưa có thói quen theo dõi tăng trưởng định kỳ, chỉ chú ý đến cân nặng mà bỏ qua chiều cao, biểu đồ tăng trưởng và các dấu hiệu thiếu vi chất. Chính những sai lệch tưởng chừng nhỏ trong giai đoạn đầu đời có thể ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, khả năng hình thành hành vi ăn uống và sức khỏe của trẻ trong tương lai.

Từ thông tin đến hành vi và vai trò then chốt của tư vấn dinh dưỡng

Một điểm chung được các chuyên gia ghi nhận sau ngày hội tư vấn là người dân hiện nay không thiếu thông tin về dinh dưỡng. Từ mạng xã hội, internet, quảng cáo đến các hội nhóm chia sẻ kinh nghiệm, kiến thức về ăn uống xuất hiện với mật độ dày đặc. Tuy nhiên, chính sự phong phú nhưng thiếu kiểm chứng của các nguồn thông tin lại khiến nhiều người lúng túng trong việc lựa chọn điều gì là đúng, điều gì phù hợp với bản thân.

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Lâm, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia

Thực tế tư vấn cho thấy, không ít người biết cần ăn đủ chất nhưng lại cắt bỏ hoàn toàn tinh bột; biết cần bổ sung vitamin nhưng tự ý sử dụng thực phẩm bổ sung kéo dài; biết phải hạn chế đường, muối, chất béo nhưng chưa thay đổi được thói quen ăn uống hằng ngày. Khoảng cách giữa kiến thức và hành động vì thế vẫn là rào cản lớn nhất trong chăm sóc dinh dưỡng cộng đồng.

Theo các chuyên gia, đây cũng là lý do vai trò của tư vấn dinh dưỡng ngày càng trở nên quan trọng. Tư vấn không đơn thuần là cung cấp kiến thức, mà là quá trình đánh giá tình trạng dinh dưỡng, thói quen ăn uống, lối sống và bệnh lý của từng cá nhân để đưa ra những hướng dẫn phù hợp, khả thi và có thể duy trì lâu dài. Chỉ khi các khuyến nghị được cá thể hóa và chuyển thành những thay đổi nhỏ trong bữa ăn, giấc ngủ, vận động hay cách lựa chọn thực phẩm mỗi ngày, dinh dưỡng mới thực sự phát huy hiệu quả trong phòng bệnh và nâng cao sức khỏe.

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Lâm, Nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia cho rằng, việc xây dựng chế độ dinh dưỡng cũng cần được tiếp cận theo từng giai đoạn của cuộc đời, bởi mỗi lứa tuổi có nhu cầu và nguy cơ sức khỏe khác nhau. Theo bà, một chế độ ăn hợp lý phải bảo đảm cân đối các nhóm chất, tăng cường rau xanh và trái cây ít ngọt, hạn chế muối, đường và chất béo không có lợi, đồng thời kết hợp với vận động thể lực và ngủ đủ giấc. Với một số đối tượng có nguy cơ hoặc mắc bệnh lý, việc bổ sung vitamin D, canxi, kẽm, omega-3 hay magie cần được thực hiện theo tư vấn của cán bộ y tế, thay vì tự ý sử dụng theo quảng cáo hoặc truyền miệng.