Phát hiện sớm tài năng, nuôi dưỡng bền vững

Thầy Trần Quang Hùng nhận Bằng khen của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo: Đã có thành tích xuất sắc trong đào tạo học sinh giỏi Việt Nam thi toán quốc tế năm 2025.

Từ trải nghiệm nhiều năm bồi dưỡng học sinh giỏi, thầy Trần Quang Hùng, người Việt Nam thứ tư có bài được chọn vào đề thi Olympic Toán quốc tế đã phân tích cơ hội, rủi ro và những điều kiện cần thiết để việc học vượt cấp thực sự trở thành con đường phát triển phù hợp và bền vững. Đầu xuân mới Bính Ngọ, thầy đã dành cho chúng tôi một cuộc trò chuyện.

PV: Trong nhiều năm trực tiếp dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi, hẳn thầy đã từng gặp những học sinh có năng lực vượt trội? Thầy nhận thấy biểu hiện rõ nhất của những em này là gì?

Thầy Trang Quang Hùng: Trong quá trình nhiều năm giảng dạy và bồi dưỡng học sinh giỏi, tôi đã gặp không ít học sinh có năng lực vượt trội so với chương trình học theo độ tuổi. Biểu hiện rõ nhất của các em không chỉ nằm ở việc tiếp thu nhanh hay làm bài tốt, mà quan trọng hơn là ở cách tư duy: các em sớm nắm bắt được bản chất vấn đề, có khả năng đặt ra những câu hỏi vượt ra ngoài yêu cầu bài học, chủ động tìm tòi và mong muốn được thử thách ở mức độ cao hơn.

Nếu không được định hướng phù hợp, những học sinh này rất dễ rơi vào trạng thái chán học hoặc giảm động lực, dù tiềm năng phát triển là rất lớn.

Theo thầy, chương trình học theo độ tuổi hiện nay có đang “kìm hãm” sự phát triển của một bộ phận học sinh đặc biệt xuất sắc không?

Chương trình học theo độ tuổi là cần thiết để bảo đảm tính phổ cập và đồng đều của giáo dục, tuy nhiên đối với một bộ phận học sinh đặc biệt xuất sắc, mô hình này chưa thực sự linh hoạt. Việc buộc các em phải chờ đến đúng lớp, đúng tuổi mới được tiếp cận kiến thức phù hợp với năng lực có thể làm giảm động lực học tập và khiến những giai đoạn phát triển trí tuệ rất nhạy cảm không được khai thác đúng mức. Vấn đề không phải là học sinh học nhanh hơn chương trình, mà là các em không được học đúng với nhịp độ và chiều sâu tư duy của mình.

Từng là học sinh giỏi Toán và hiện đang giảng dạy Toán học ở bậc phổ thông, thầy đánh giá thế nào về đề xuất cho phép thí điểm học vượt cấp để không bỏ lỡ nhân tài? Liệu đây có phải là một cơ hội hay một áp lực đối với học sinh?

Theo tôi, đề xuất thí điểm học vượt cấp có thể là một cơ hội nếu được triển khai một cách thận trọng, có lộ trình và cơ chế kiểm soát rõ ràng. Khi được thiết kế phù hợp, mô hình này giúp học sinh tài năng phát triển đúng tiềm năng của mình. Tuy nhiên, nếu triển khai thiếu chuẩn mực, học vượt cấp rất dễ trở thành áp lực, ảnh hưởng đến tâm lý và sự phát triển lâu dài của học sinh. Do đó, điều quan trọng không nằm ở việc vượt nhanh, mà là sự phù hợp và bền vững đối với từng cá nhân.

Theo thầy, những tiêu chí nào là quan trọng nhất để xác định một học sinh đủ điều kiện học vượt cấp? Nếu học sinh chỉ nổi trội một số môn học, một lĩnh vực nào đấy thì học vượt cấp theo thầy có nên hay không?

Theo tôi, tiêu chí quan trọng nhất để xác định một học sinh đủ điều kiện học vượt cấp không phải là điểm số hay thành tích nhất thời, mà là năng lực tư duy ổn định, khả năng tự học và sự sẵn sàng về mặt tâm lý cũng như xã hội. Trong trường hợp học sinh chỉ nổi trội ở một số môn học hoặc một lĩnh vực cụ thể, việc vượt cấp toàn diện chưa hẳn là lựa chọn phù hợp. Khi đó, các hình thức học tăng tốc theo môn, lớp chuyên sâu hoặc chương trình cá nhân hóa sẽ an toàn và hiệu quả hơn.

Thầy Trần Quang Hùng trao phần thưởng khích lệ học sinh. Ảnh: NVCC.

Nhiều chuyên gia lo lắng, nếu mô hình này được triển khai làm thế nào để tránh tình trạng chạy theo thành tích, gây áp lực hoặc “ép” học sinh vượt cấp khi các em chưa thực sự sẵn sàng?

Để tránh tình trạng chạy theo thành tích hoặc gây áp lực cho học sinh, cần có cơ chế đánh giá khách quan, nhiều tầng và kéo dài theo thời gian, thay vì dựa vào một kỳ thi hay ý chí chủ quan của người lớn. Học vượt cấp nên được xem là một lựa chọn dựa trên nhu cầu và sự sẵn sàng của học sinh, không phải là mục tiêu bắt buộc của nhà trường hay gia đình. Đồng thời, cần có cơ chế cho phép học sinh điều chỉnh hoặc quay lại lộ trình học phù hợp hơn nếu thấy không phù hợp, mà không bị đánh giá tiêu cực.

Vai trò của giáo viên, nhà trường và gia đình cần được phân định thế nào trong quá trình theo dõi, hỗ trợ học sinh vượt cấp?

Trong quá trình theo dõi và hỗ trợ học sinh vượt cấp, vai trò của các bên cần được phân định rõ ràng. Giáo viên chịu trách nhiệm đánh giá chuyên môn, theo dõi tiến trình học tập và tư vấn học thuật. Nhà trường có trách nhiệm xây dựng chương trình linh hoạt, bảo đảm môi trường học tập an toàn và kiểm soát rủi ro. Gia đình giữ vai trò đồng hành, lắng nghe và bảo vệ sức khỏe tinh thần của học sinh, tránh áp đặt kỳ vọng. Sự phối hợp chặt chẽ và tôn trọng lẫn nhau giữa ba yếu tố này là điều kiện quan trọng để mô hình học vượt cấp có thể phát huy hiệu quả tích cực.

Từ kinh nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi nhiều năm, thầy có đề xuất gì để vừa phát hiện, nuôi dưỡng nhân tài, vừa bảo đảm sự phát triển toàn diện cho học sinh?

Theo tôi để vừa phát hiện và nuôi dưỡng nhân tài, vừa bảo đảm sự phát triển toàn diện cho học sinh, cần xây dựng một hệ sinh thái giáo dục linh hoạt. Việc phát hiện năng lực cần được thực hiện sớm và liên tục thông qua quá trình học tập dài hạn, không chỉ dựa vào các kỳ thi.

Bên cạnh đó, cần tăng cường các chương trình chuyên sâu, nghiên cứu và trải nghiệm học thuật cho học sinh năng khiếu, đồng thời đặc biệt chú trọng đến giáo dục nhân cách, kỹ năng xã hội và sức khỏe tinh thần. Một học sinh tài năng chỉ có thể phát triển bền vững khi được nuôi dưỡng hài hòa cả về trí tuệ lẫn con người.

Trân trọng cảm ơn thầy!

Thầy Trần Quang Hùng hiện là giáo viên trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên, Trường Đại học khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Tại Olympic Toán quốc tế (IMO) 2025, 1 trong 6 bài của đề thi là của thầy Hùng. Đây là lần thứ tư Việt Nam có bài vào đề thi IMO, gần nhất đã cách đây gần 40 năm.

Thu Hương