Phát huy vai trò giám sát của nhân dân từ cơ sở - Bài cuối: Củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận xã hội

Đó là nhấn mạnh của TS Ngô Sách Thực - Ủy viên Đoàn Chủ tịch, nguyên Phó Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Hội Bảo trợ người khuyết tật Việt Nam khi trao đổi với phóng viên Báo Đại đoàn kết về vai trò của Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng trong giai đoạn hiện nay.

TS Ngô Sách Thực.

PV: Thưa ông, từ kinh nghiệm công tác, ông đánh giá như thế nào về vai trò của Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng trong việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân và thực hiện chức năng giám sát của Mặt trận trong giai đoạn hiện nay?

TS Ngô Sách Thực: Về mặt pháp lý, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 xác định nhân dân thực hiện kiểm tra, giám sát thông qua MTTQ Việt Nam cấp xã, Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng. Nghị định 59/2023/NĐ-CP cũng quy định rõ yêu cầu các thiết chế này phải hoạt động khách quan, công khai, minh bạch, kịp thời, hiệu quả.

Còn từ thực tiễn công tác Mặt trận, tôi cho rằng có thể nhìn nhận các Ban Thanh tra nhân dân (TTND), Giám sát đầu tư của cộng đồng chính là “cánh tay nối dài” của Mặt trận ở cơ sở. Mặt trận muốn giám sát có thực chất thì phải có thông tin từ nhân dân và phải có lực lượng trực tiếp bám địa bàn. Ban TTND và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng chính là lực lượng gần dân nhất, giúp Mặt trận phát hiện sớm những vấn đề phát sinh từ cơ sở, từ việc thực hiện chính sách, các khoản đóng góp của dân đến quá trình triển khai, thi công các công trình, dự án trên địa bàn.

Ban TTND và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng giúp chuyển quyền làm chủ của nhân dân từ “quyền được biết” sang “quyền được tham gia và giám sát”. Đặc biệt, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng có thể trực tiếp kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện các chương trình, dự án; tiếp nhận phản ánh của người dân; thu thập tài liệu, kiểm tra thực tế và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý khi phát hiện vấn đề.

Đây là một kênh rất quan trọng để Mặt trận thực hiện giám sát “từ sớm, từ cơ sở”. Khi Ban TTND, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng có điều kiện phát hiện những dấu hiệu bất cập ngay trong quá trình thực hiện, giám sát không chỉ nhằm phát hiện sai phạm mà còn góp phần phòng ngừa sai phạm, bảo đảm công khai, minh bạch và tạo đồng thuận trong nhân dân.

Hiệu quả đó chính là thước đo quan trọng về chất lượng hoạt động của Mặt trận ở cơ sở. Không nên đánh giá bằng số lượng cuộc giám sát nhiều hay ít, mà cần quan tâm: người dân có thực sự được tham gia không; thông tin có được công khai không; kiến nghị sau giám sát có được tiếp thu, giải quyết không; và kết quả giải quyết có được thông tin trở lại cho nhân dân hay không?

Vậy theo ông, đâu là điểm đặc biệt của hoạt động giám sát “từ cơ sở” và giá trị lớn nhất mà hoạt động này mang lại cho cộng đồng?

Điểm đặc biệt nhất của giám sát “từ cơ sở” là giám sát được bắt đầu từ nơi chính sách được triển khai, công trình được thực hiện và quyền lợi của người dân được tác động trực tiếp. Vì vậy, đây là hình thức giám sát có khả năng nhìn thấy những vấn đề mà báo cáo hành chính đôi khi chưa phản ánh đầy đủ.

Người dân biết rất rõ con đường đang thi công có đúng thiết kế không, công trình có thực sự phục vụ cộng đồng không, chính sách có đến đúng đối tượng không. Ban TTND và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng có điều kiện tiếp nhận những thông tin đó ngay tại địa bàn.

Cùng với đó là phát hiện vấn đề từ sớm, từ xa. Giám sát ở cơ sở không chỉ để tìm sai phạm đã xảy ra, mà quan trọng hơn là phát hiện những dấu hiệu bất cập ngay trong quá trình thực hiện để kiến nghị điều chỉnh kịp thời. Nếu làm tốt, một cuộc giám sát có thể giúp phòng ngừa lãng phí, thất thoát, hạn chế khiếu kiện và những bức xúc tích tụ trong cộng đồng.

Đặc biệt là làm cho quyền làm chủ của nhân dân trở nên thực chất hơn. Giá trị của dân chủ ở cơ sở không chỉ là người dân được thông tin hay được hỏi ý kiến, mà còn là người dân được tham gia kiểm tra, giám sát và thấy ý kiến của mình được tiếp nhận, giải quyết. Khi kiến nghị sau giám sát được phản hồi rõ ràng, người dân sẽ thấy mình thực sự là chủ thể của cộng đồng, tạo dựng niềm tin và đồng thuận xã hội. Đây có lẽ là giá trị lớn nhất.

Ông Thân Viết Trí - Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ, Chủ tịch Hội Nông dân xã Xuân Lộc giám sát tại công trình mương nội đồng thôn Hồng Quang. Ảnh: Hạnh Nguyên.

Trong triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, theo ông, làm thế nào để người dân chuyển từ “tham gia giám sát” đến “giám sát thực chất”, qua đó đưa tiếng nói của người dân thông qua Ban TTND và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng thực sự tác động vào quá trình thực hiện chính sách, dự án chứ không chỉ dừng ở việc phản ánh, kiến nghị?

Tôi cho rằng người dân phải được tiếp cận thông tin đầy đủ ngay từ đầu. Không có thông tin thì không thể giám sát. Các chủ trương, quy hoạch, dự án, nguồn vốn, tiến độ, tiêu chí thực hiện, kết quả nghiệm thu… liên quan trực tiếp đến cộng đồng cần được công khai bằng hình thức dễ tiếp cận. Khi người dân biết “giám sát cái gì, căn cứ vào đâu, ai chịu trách nhiệm”, thì giám sát mới chuyển từ cảm tính sang có căn cứ.

Đồng thời phải bồi dưỡng, tập huấn, nâng năng lực của thành viên Ban TTND và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng. Đây là khâu rất quan trọng. Thành viên Ban không chỉ cần có uy tín mà còn phải có kỹ năng đọc hồ sơ, đối chiếu quy định, theo dõi tiến độ, kiểm tra thực tế, thu thập bằng chứng và lập kiến nghị. Đặc biệt trong điều kiện chính quyền địa phương hai cấp, khi nhiều nhiệm vụ được tổ chức lại ở cấp tỉnh và cấp xã, cán bộ giám sát ở cơ sở càng cần hiểu rõ thẩm quyền của từng cấp và địa chỉ chịu trách nhiệm.

Để Ban TTND và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng thực sự trở thành “cánh tay nối dài” của Mặt trận, theo ông cần đổi mới phương thức hoạt động như thế nào, nhất là trong việc ứng dụng công nghệ số, công khai, minh bạch thông tin và huy động mạnh mẽ người dân tham gia giám sát?

Theo tôi, muốn Ban TTND và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng thực sự trở thành “cánh tay nối dài” của Mặt trận thì phải đổi mới từ tư duy đến phương thức hoạt động: từ giám sát hành chính sang giám sát dựa vào người dân; từ phản ánh thủ công sang giám sát có dữ liệu; từ “kiến nghị rồi chờ” sang theo dõi đến cùng kết quả giải quyết.

Mỗi Ban cần từng bước có một “hồ sơ giám sát điện tử” đối với từng vụ việc, công trình, dự án: quyết định đầu tư, nguồn vốn, thiết kế, tiến độ, đơn vị thực hiện, hình ảnh hiện trường, nội dung phản ánh, kiến nghị và kết quả xử lý. Người dân có thể gửi phản ánh, hình ảnh, video hoặc thông tin liên quan qua các kênh số phù hợp. Như vậy, giám sát sẽ có dữ liệu, có bằng chứng và dễ theo dõi hơn.

Đồng thời cần chuyển từ “giám sát một chiều” sang “giám sát có sự tham gia”. Cụ thể, Mặt trận và các Ban cần chủ động huy động người dân tham gia ngay từ khi lựa chọn nội dung giám sát. Có thể tổ chức các nhóm cộng đồng, các cuộc khảo sát ngắn, tiếp nhận phản ánh trực tuyến và trực tiếp. Người dân không chỉ là người cung cấp thông tin mà còn có thể kiểm chứng kết quả tại hiện trường. Đặc biệt, cần khuyến khích những người có chuyên môn tham gia hỗ trợ Ban. Đây sẽ là cách kết hợp “tai mắt của nhân dân” với kiến thức chuyên môn.

Công nghệ số chỉ là công cụ; chủ thể của giám sát vẫn là nhân dân. Nếu có nền tảng số mà người dân không được cung cấp thông tin, không được phản hồi và không thấy kiến nghị của mình tạo ra thay đổi thì chuyển đổi số cũng không làm cho giám sát thực chất hơn. Vì vậy, mô hình hoạt động mới nên hướng tới: “Thông tin phải mở - người dân dễ tham gia - giám sát có bằng chứng - kiến nghị có địa chỉ - xử lý có thời hạn - kết quả được phản hồi và kiểm chứng.”

Trân trọng cảm ơn ông!

Phòng ngừa tiêu cực ngay từ cơ sở

TS Nguyễn Quỳnh Liên - Đại biểu Quốc hội khóa XVI, nguyên Trưởng ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội UBTƯ MTTQ Việt Nam cho rằng, vai trò của Ban TTND và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra, phát hiện sai phạm, mà quan trọng hơn là tạo ra kênh trực tiếp để nhân dân thực hiện quyền làm chủ, giám sát những vấn đề liên quan thiết thân đến đời sống cộng đồng.

Thực tiễn tại nhiều địa phương cho thấy, khi bám sát địa bàn, lắng nghe ý kiến người dân, hai thiết chế này góp phần phát hiện sớm những bất cập trong thực hiện chính sách, quản lý đất đai, đầu tư xây dựng và các công trình dân sinh để kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền xử lý, giải quyết.

Giá trị của giám sát không chỉ nằm ở số vụ việc được phát hiện hay số kiến nghị được đưa ra, mà còn ở khả năng chuyển hóa những ý kiến, kiến nghị chính đáng của nhân dân thành những thay đổi cụ thể trong quản lý, điều hành. Mỗi ý kiến được tiếp nhận, mỗi bất cập được khắc phục kịp thời chính là một bước củng cố niềm tin, tăng cường đồng thuận xã hội và phòng ngừa tiêu cực ngay từ cơ sở.

Điều đó cho thấy, vai trò của MTTQ Việt Nam không chỉ thể hiện ở việc tập hợp, đoàn kết các tầng lớp nhân dân, mà còn ở việc khơi dậy, tổ chức và phát huy sức mạnh giám sát từ chính nhân dân. Đây là phương thức quan trọng để Mặt trận thực hiện tốt chức năng giám sát, phản biện xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân, góp phần xây dựng Đảng, chính quyền trong sạch, vững mạnh, củng cố niềm tin và tăng cường đồng thuận xã hội.