Phát huy vai trò 'lá chắn pháp lý' của Công đoàn trong bảo vệ người lao động

Theo ông Nguyễn Thành Đô, bên cạnh những cơ hội lớn từ cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, người lao động hiện đang đối mặt với nhiều áp lực về việc làm, thu nhập, nhà ở, chăm sóc sức khỏe và an sinh xã hội. Cùng với đó là những tác động từ tệ nạn xã hội, thông tin xấu độc trên không gian mạng và các yếu tố bất ổn khác, ảnh hưởng trực tiếp đến quan hệ lao động tại doanh nghiệp.

Giai đoạn 2023-2025, TP Hồ Chí Minh ghi nhận 78 vụ tranh chấp lao động tập thể với hơn 8.200 người lao động tham gia. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, dù doanh nghiệp vẫn chịu áp lực lớn về chi phí sản xuất và chuỗi cung ứng, tình hình quan hệ lao động trên địa bàn cơ bản được duy trì ổn định nhờ sự vào cuộc đồng bộ của hệ thống chính trị và vai trò chủ động của tổ chức Công đoàn.

Sau Tết Nguyên đán Ất Tỵ 2026, tỷ lệ người lao động trở lại làm việc đạt trên 99%; không xuất hiện các vụ ngừng việc tập thể quy mô lớn hay các “điểm nóng” tại khu chế xuất, khu công nghiệp. Nhiều mâu thuẫn phát sinh được giải quyết ngay từ cơ sở theo phương châm “phòng ngừa từ sớm, giải quyết từ gốc, ổn định từ cơ sở”.

Dù vậy, ông Nguyễn Thành Đô cho rằng nguy cơ phát sinh tranh chấp vẫn hiện hữu khi nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, đang gặp khó khăn về dòng tiền; tình trạng nợ đọng, trốn đóng bảo hiểm xã hội vẫn diễn ra, trong khi chi phí sinh hoạt đô thị không ngừng gia tăng, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống công nhân.

Một trong những điểm nhấn nổi bật được đại diện Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh chia sẻ là việc tổ chức Công đoàn chuyển từ vai trò hòa giải thụ động sang chủ động sử dụng công cụ pháp lý để bảo vệ quyền lợi người lao động.

Thời gian qua, thông qua Trung tâm Tư vấn pháp luật và các cấp công đoàn, nhiều vụ kiện đã được triển khai đối với các doanh nghiệp cố tình vi phạm nghĩa vụ về tiền lương và bảo hiểm xã hội. Công đoàn đã đại diện khởi kiện theo ủy quyền cho hơn 2.500 người lao động tại các doanh nghiệp nợ lương, trốn đóng hoặc nợ đọng bảo hiểm xã hội kéo dài.

Kết quả, thông qua các bản án có hiệu lực pháp luật và quá trình đối thoại tại tòa án, các doanh nghiệp đã phải chi trả tiền lương, khắc phục nợ bảo hiểm xã hội và các khoản bồi thường khác với tổng số tiền hơn 49 tỷ đồng.

Theo ông Nguyễn Thành Đô, những kết quả này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi chính đáng của hàng nghìn người lao động mà còn tạo sức răn đe đối với các doanh nghiệp vi phạm, góp phần hạn chế nguy cơ ngừng việc tập thể và tranh chấp lao động tự phát.

Để tiếp tục xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ trong thời gian tới, Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, đổi mới mạnh mẽ phương thức hoạt động công đoàn, lấy người lao động làm trung tâm. Trong đó, tập trung nâng cao năng lực đại diện của đội ngũ cán bộ công đoàn các cấp; tăng cường đào tạo kiến thức pháp luật, kỹ năng đối thoại, thương lượng và xử lý các vấn đề phát sinh trong quan hệ lao động. Công tác tuyên truyền pháp luật lao động, bảo hiểm xã hội cũng cần được đổi mới theo hướng hiện đại, trực quan và dễ tiếp cận hơn.

Thứ hai, đa dạng hóa mô hình tập hợp đoàn viên, mở rộng phạm vi hoạt động của tổ chức công đoàn tại khu vực ngoài nhà nước. Việc ứng dụng công nghệ số trong phát triển đoàn viên cần được đẩy mạnh nhằm giảm các “khoảng trắng” về tổ chức công đoàn. Đồng thời, phát huy vai trò của các nhóm công nhân nòng cốt tại khu nhà trọ, khu lưu trú để kịp thời nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người lao động và ngăn ngừa nguy cơ tranh chấp ngay từ cơ sở.

Bên cạnh đó, tổ chức công đoàn cần tiếp tục triển khai hiệu quả các chương trình phúc lợi đoàn viên, phát triển các thiết chế công đoàn về nhà ở, y tế, giáo dục và các chính sách an sinh xã hội lâu dài. Theo đại diện Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh, chăm lo tốt đời sống người lao động chính là giải pháp phòng ngừa tranh chấp bền vững và hiệu quả nhất.

Thứ ba, nâng cao chất lượng đối thoại và thương lượng tập thể. Công đoàn cần đưa đối thoại định kỳ và thương lượng tập thể trở thành công cụ phòng ngừa tranh chấp chủ động, đặc biệt tại các ngành sử dụng nhiều lao động. Việc mở rộng thương lượng tập thể theo ngành, theo khu vực sẽ góp phần xây dựng mặt bằng chung về tiền lương và phúc lợi, hạn chế sự chênh lệch giữa các doanh nghiệp.

Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh cũng đề xuất tiếp tục phát huy hiệu quả “Thư viện Thỏa ước lao động tập thể Thành phố” và bộ cẩm nang hướng dẫn thương lượng nhằm hỗ trợ công đoàn cơ sở nâng cao kỹ năng đàm phán với người sử dụng lao động.

Thứ tư, xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành và hệ thống cảnh báo sớm về nguy cơ xung đột lao động. Theo đó, cần duy trì cơ chế phối hợp thường xuyên giữa tổ chức công đoàn với cơ quan quản lý nhà nước, bảo hiểm xã hội, ban quản lý các khu công nghiệp, khu chế xuất và chính quyền địa phương để kịp thời giải quyết các kiến nghị của người lao động ngay từ khi mới phát sinh.

Đồng thời, nghiên cứu xây dựng hệ thống theo dõi, cảnh báo sớm đối với các doanh nghiệp có nguy cơ cao như thường xuyên vi phạm pháp luật lao động, nợ lương hoặc nợ bảo hiểm xã hội kéo dài để có biện pháp can thiệp kịp thời, không để mâu thuẫn tích tụ và bùng phát thành tranh chấp tập thể.

Thứ năm, tiếp tục phát huy vai trò tiên phong của Công đoàn trong bảo vệ người lao động bằng các công cụ pháp lý. Các cấp công đoàn cần nâng cao năng lực tư vấn pháp luật, trợ giúp pháp lý và đại diện người lao động tham gia tố tụng khi cần thiết. Mục tiêu không chỉ là bảo vệ người lao động khi quyền lợi đã bị xâm phạm mà còn chủ động nhận diện, ngăn ngừa các nguy cơ ảnh hưởng đến việc làm, thu nhập và đời sống của họ.

Ông Nguyễn Thành Đô nhấn mạnh, xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ không chỉ là nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội mà còn là yêu cầu chính trị quan trọng nhằm khẳng định vai trò đại diện của tổ chức Công đoàn Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Liên đoàn Lao động TP Hồ Chí Minh bày tỏ tin tưởng rằng, với sự chỉ đạo của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, sự đồng hành của cấp ủy, chính quyền các cấp cùng tinh thần đổi mới, sáng tạo của đội ngũ cán bộ công đoàn, mục tiêu xây dựng môi trường lao động ổn định, thân thiện và bền vững sẽ tiếp tục được hiện thực hóa, góp phần xây dựng giai cấp công nhân hiện đại và thúc đẩy sự phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.