Phát ngôn về chuyện trang điểm, nội trợ của nữ Thủ tướng Nhật Bản gây tranh cãi

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi trong một bài phát biểu tại thủ đô Tokyo. Ảnh: Kyodo/TTXVN

Hôm 14/10, Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã đứng trước bục phát biểu tại Quốc hội, trả lời chất vấn về ngân sách, một vụ bê bối chính trị mới và vấn đề giảm căng thẳng hạt nhân.

Theo truyền thông Mỹ, sau đó, bà được hỏi về lịch trình làm việc. Bà Takaichi, nữ thủ tướng đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản, đã nhân cơ hội này nêu lên một vấn đề. Bà cho biết lịch trình hằng ngày của mình bận rộn hơn nhiều so với các tiền nhiệm nam vì phải dành ít nhất 3 giờ cho việc trang điểm, tắm rửa, nấu ăn và những công việc khác.

“Thật khó để tìm được thời gian ngồi xuống, tập trung suy nghĩ với một đầu óc thực sự minh mẫn”, bà nói trước các nghị sĩ, phần lớn là nam giới. “Tôi cảm thấy rằng so với một thủ tướng nam, mình có thể phải dành thêm 3-4 giờ cho những việc này”.

Phát biểu của bà Takaichi đã làm dấy lên tranh luận tại Nhật Bản, nơi phụ nữ vẫn đảm nhận phần lớn việc nhà và phải chịu áp lực tuân thủ những chuẩn mực khắt khe về ngoại hình, được gọi là midashinami. Những quy tắc này bao gồm việc trang điểm vừa phải, đi giày cao gót, đồng thời tránh mặc váy quá ngắn hoặc áo có cổ khoét sâu.

Một số người ủng hộ bà Takaichi hoan nghênh phát biểu này, cho rằng bà đã góp phần thu hút sự chú ý đến những nỗ lực mà phụ nữ phải bỏ ra để thành công trong công việc, cũng như vai trò của họ trong việc quán xuyến gia đình.

“Họ muốn nói rằng bà ấy nên đến Quốc hội với gương mặt mộc hay sao?”, cây bút bảo thủ Kotoe Hashimoto viết trên mạng xã hội X, sử dụng tên gọi của Quốc hội Nhật Bản.

Tuy nhiên, một số nghị sĩ và nhà bình luận chỉ trích bà Takaichi, một chính trị gia bảo thủ kiên định, cho rằng bà đang củng cố những định kiến về phụ nữ.

Yoshiko Kira, một nghị sĩ thuộc phe đối lập tại Thượng viện Nhật Bản, nói trong cuộc phỏng vấn rằng bà Takaichi đang củng cố các chuẩn mực giới và làm suy yếu những nỗ lực cải thiện quyền phụ nữ tại Nhật Bản.

“Tôi thực sự bất an khi Thủ tướng nói về những kỳ vọng cụ thể liên quan đến ngoại hình và cách ứng xử như thể đó là ‘trật tự tự nhiên của mọi việc’ — như thể chúng là những tiền đề bất biến, nền tảng và không thể bị thách thức”, bà Kira nói.

Phát biểu của bà Takaichi được đưa ra trong phiên chất vấn ngân sách thường kỳ hôm 14/10, khi bà trả lời câu hỏi liên quan đến một báo cáo gần đây cho rằng các thủ tướng Nhật Bản dành quá nhiều thời gian xử lý các thủ tục lập pháp.

Báo cáo do NXJI Research thực hiện cho thấy các nhà lãnh đạo Nhật Bản có thể phải dành tới 7 giờ mỗi ngày để trả lời chất vấn của các nghị sĩ. Theo báo cáo, thủ tướng Nhật Bản dự kiến tham dự các phiên họp Quốc hội trung bình khoảng 72 ngày mỗi năm, so với 50 ngày ở Anh và 13 ngày ở Đức.

Bà Takaichi, người tự nhận mình là người nghiện công việc và cho biết chỉ ngủ từ 0-3 giờ mỗi đêm, đã mô tả những đòi hỏi trong lịch trình của mình. Bà nói rằng mình “thấy rất khó thu xếp thời gian để ngồi xuống và suy nghĩ một cách có chiến lược về hướng đi của đất nước hoặc hình mẫu quốc gia mà chúng ta muốn xây dựng”. Bà cũng cho biết mỗi ngày đều mang về nhà “cả núi giấy tờ”.

Bà tiếp tục kể rằng đội ngũ trợ lý toàn nam giới của mình vẫn chưa thích nghi được với lịch trình của bà, thậm chí không dành sẵn thời gian trong lịch làm việc để bà trang điểm trước các buổi xuất hiện trên truyền hình.

“Họ vẫn chưa thực sự quen với việc tôi là một nữ thủ tướng chứ không phải nam thủ tướng”, bà nói, khiến các nghị sĩ bật cười.

Trong thời gian tại nhiệm, bà Takaichi thường thể hiện mình là người coi trọng các giá trị truyền thống. Bà từng nói về việc chăm sóc người chồng đang đau ốm, nấu ăn và dọn dẹp nơi ở.

Theo một số ước tính, phụ nữ Nhật Bản đảm nhận hơn 75% công việc nhà. Gánh nặng này càng lớn khi nhiều người lao động Nhật Bản được kỳ vọng thường xuyên làm thêm giờ, với thời gian làm thêm có thể lên tới 22 giờ mỗi tháng, theo các khảo sát gần đây.

Dù được hỗ trợ trong các nhiệm vụ chính thức, bà Takaichi không có đội ngũ quản gia, đầu bếp và nhân viên làm vườn như tại Nhà Trắng.

Trong cuộc phỏng vấn năm nay với tạp chí hàng tháng Bungeishunju, chồng bà Takaichi là Taku Yamamoto, một cựu nghị sĩ, cho biết nơi ở chính thức của thủ tướng có rất ít nhân viên hỗ trợ việc nhà. Theo ông, một nhân viên vệ sinh đến mỗi tuần một lần, nhưng không có đầu bếp. Thỉnh thoảng, ông phải đặt pizza và nhớ hỏi tên người giao hàng để đơn hàng có thể được đưa qua khâu kiểm soát an ninh.

“Việc ra vào tòa nhà bị kiểm soát nghiêm ngặt đến mức cứ như đang ở trong tù vậy!”, ông Yamamoto nói với tạp chí.

Tại Nhật Bản, các gia đình tương đối ít thuê người giúp việc. Theo Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản, chỉ khoảng 2% hộ gia đình thuê người làm công việc này.

Sau khi được bầu làm thủ tướng năm ngoái, bà Takaichi từng tuyên bố sẽ “làm việc, làm việc, làm việc, làm việc và làm việc”. Bà thường xuyên nhấn mạnh lịch trình làm việc khắc nghiệt nhằm xây dựng hình ảnh một nhà lãnh đạo gần gũi với đời sống thường nhật.

Những phát biểu của bà hồi tháng 7 về thời gian ngủ cũng từng gây tranh luận tại Nhật Bản về sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống. Khi đó, bà kể rằng mình đã dành kỳ nghỉ cuối tuần để là quần áo lót, khâu lại những chiếc váy bị sờn và khâu chặt những chiếc cúc áo khoác bị lỏng.

Bà Takaichi đã vươn lên vị trí lãnh đạo trong hệ thống chính trị Nhật Bản vốn do nam giới chi phối, đồng thời ủng hộ một số chính sách mà những người chỉ trích cho rằng có thể làm suy giảm quyền phụ nữ.

Trên cương vị thủ tướng, bà ủng hộ các dự luật nhằm duy trì quy định chỉ nam giới mới có thể kế thừa ngai vàng Nhật Bản. Bà cũng phản đối việc sửa đổi luật lâu đời yêu cầu các cặp vợ chồng sau khi kết hôn phải sử dụng chung một họ.

Bản thân bà đôi khi cũng phải đối mặt với những lời bình phẩm mang tính phân biệt giới, trong đó có các nhận xét về trang phục, kiểu tóc và cách trang điểm.

Midashinami (chuẩn mực về diện mạo và tác phong) đã trở thành một phần đáng kể trong văn hóa Nhật Bản. Các trường học thường xuyên kiểm tra tóc, móng tay và độ dài váy của học sinh, trong khi nơi làm việc áp dụng những quy định nghiêm ngặt về diện mạo. Dù cả nam và nữ đều phải tuân thủ một số yêu cầu về tác phong và ngoại hình, trên thực tế, phụ nữ thường bị soi xét kỹ hơn.

Thống đốc Tokyo Yuriko Koike đã nhiều lần xin lỗi trong những năm gần đây vì quên tô son khi tham dự các cuộc họp báo. Đầu năm nay, dư luận Nhật Bản cũng xôn xao khi một phát thanh viên của NHK, đài truyền hình công cộng, vội vã đến trường quay sau một trận động đất và xuất hiện trên sóng với kính mắt, dường như không trang điểm.

Một số doanh nghiệp đã nỗ lực giảm bớt gánh nặng này cho phụ nữ trong những năm gần đây. Năm ngoái, hãng hàng không Japan Airlines nới lỏng quy định về trang phục, cho phép tiếp viên hàng không và nhân viên mặt đất đi giày thể thao thay vì giày cao gót.