Phát triển kinh tế số cho làng nghề - Bắt đầu từ công nghệ

Doanh thu chưa tương xứng…

Giới thiệu sản phẩm làng nghề Bát Tràng. Ảnh: T.N

Từ lâu, gốm sứ Bát Tràng và lụa Vạn Phúc là những biểu tượng văn hóa, kinh tế tiêu biểu của Thủ đô. Xã Bát Tràng có quy mô sản xuất gần 200 doanh nghiệp cùng khoảng 1.000 hộ kinh doanh, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động với thu nhập bình quân từ 87-90 triệu đồng/người/năm. Tổng giá trị sản xuất và doanh thu từ kinh tế, du lịch của làng gốm ước đạt từ 3.500 đến 4.000 tỷ đồng mỗi năm.

Còn làng nghề lụa Vạn Phúc, phường Hà Đông, có 150 cơ sở sản xuất, hộ kinh doanh, mỗi năm cung cấp ra thị trường khoảng 1,2 triệu mét lụa và mang về doanh thu ước đạt trên 200 tỷ đồng. Từ năm 2021 đến nay, Vạn Phúc đón khoảng 454.000 lượt khách du lịch, trong đó có hơn 181.000 lượt khách quốc tế.

Tuy nhiên, hiện cả hai làng nghề vẫn đối mặt với khoảng trống lớn giữa tiềm năng di sản và giá trị thực thu. Đóng góp ngân sách cũng như số lượng sản phẩm OCOP 5 sao của Bát Tràng vẫn chưa tương xứng với quy mô hiện có.

Ở Vạn Phúc, dư địa tăng trưởng còn khá lớn. Du khách đến Vạn Phúc chủ yếu là "xem - mua - rời đi" với thời gian lưu trú rất ngắn, chỉ từ vài chục phút đến dưới 2 giờ; mức chi tiêu và tỷ lệ khách quay lại chưa cao.

Bên cạnh đó, một sản phẩm lụa tơ tằm kết tinh trí tuệ của nghệ nhân chỉ bán ở mức giá phổ biến khoảng 2 triệu đồng, quá thấp so với giá trị làng nghề. Nếu biết ứng dụng công nghệ và chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế, giá trị đó hoàn toàn có thể nâng lên 20 triệu, thậm chí 50 triệu đồng cho những sản phẩm độc bản…

Trong các buổi làm việc với Sở Khoa học và Công nghệ mới đây, đại diện làng nghề, các nghệ nhân đều cho biết mong muốn ứng dụng công nghệ số vào sản xuất, tiếp thị và bán hàng. Trong đó, hoạt động marketing và bán hàng trực tuyến của người dân hiện nay hầu hết mang tính tự phát, thiếu kỹ năng bài bản và sự đồng bộ.

Giới thiệu nghề dệt tại làng nghề Vạn Phúc. Ảnh: T.H

Không chỉ có vậy, theo nghệ nhân Lê Thị Kim Thư (làng nghề Vạn Phúc), làng nghề đang thiếu hụt trầm trọng đội ngũ thiết kế chuyên nghiệp để cải tiến mẫu mã, trong khi việc nâng tầm giá trị sản phẩm lại là yếu tố sống còn để tăng thu nhập và thu hút lực lượng lao động trẻ quay lại giữ nghề. Cùng với đó, nạn xâm phạm bản quyền về hoa văn và hàng nhái trên thị trường số đang diễn biến phức tạp.

Cùng quan điểm, nghệ nhân Hoàng Thị Phương (làng nghề Vạn Phúc) chia sẻ, lụa truyền thống chính gốc rất dễ bị đánh đồng với hàng giả, hàng kém chất lượng. Do đó, nguyện vọng lớn nhất của các nghệ nhân là được các cơ quan chức năng hỗ trợ xây dựng một sàn giao dịch điện tử chính thống, tập trung và có tính pháp lý cao để bảo vệ thương hiệu.

Ông Lê Việt Cường, Giám đốc HTX Vụn Art cho biết, đơn vị đang thiếu giải pháp truy xuất nguồn gốc đáp ứng tiêu chuẩn xanh (ESG) để xuất khẩu trực tiếp sang châu Âu. Đồng thời, đề xuất cơ quan quản lý sớm xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm bài bản kết hợp giữa văn hóa, cộng đồng với trách nhiệm xã hội để giữ chân du khách quốc tế đến với làng nghề.

Định danh số, ứng dụng AI và phát triển du lịch trải nghiệm

NDATrace - nền tảng định danh, xác thực và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa, được xây dựng trên hạ tầng blockchain NDAChain và nền tảng định danh phi tập trung NDADID. Ảnh: NDA

Có thể nói, với làng nghề, ứng dụng chuyển đổi số, công nghệ tiên tiến là chìa khóa để tạo ra không gian phát triển mới. Theo Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội Cù Ngọc Trang, giải pháp công nghệ phải phục vụ mục tiêu trực tiếp là tăng giá trị sản phẩm, kéo dài thời gian lưu trú và thúc đẩy du khách chi tiêu nhiều hơn.

Đột phá đầu tiên là xây dựng niềm tin cho người tiêu dùng thông qua hệ thống định danh (ID) và truy xuất nguồn gốc. Trong đó, sẽ triển khai nền tảng dữ liệu dùng chung, gắn mã QR và cấp "hộ chiếu số" cho gốm Bát Tràng và lụa Vạn Phúc, qua đó giúp chống hàng giả, minh bạch hóa quy trình sản xuất, tạo đà cho sản phẩm vươn tới các thị trường quốc tế khó tính...

Song song với đó, việc ứng dụng công nghệ sẽ không làm mất đi bản sắc thủ công mà tập trung thay thế các khâu nặng nhọc, dành trọn không gian sáng tạo cho nghệ nhân. Thành phố định hướng xây dựng "bản đồ công nghệ" cho làng nghề, đưa công nghệ in 3D và trí tuệ nhân tạo (AI) vào thiết kế mẫu mã gốm, số hóa kho hoa văn cổ lụa Vạn Phúc, đồng thời cho phép du khách cùng nghệ nhân tạo ra các sản phẩm độc bản ngay tại chỗ.

Tự động hóa sản xuất với robot vận hành, hệ thống kiểm soát chất lượng tự động và nghiên cứu lò nung tiết kiệm năng lượng cũng sẽ được đẩy mạnh. Tương tự, vấn đề môi trường sẽ được xử lý thông qua các nghiên cứu tái chế phế phẩm gốm sứ hướng tới mô hình kinh tế tuần hoàn.

Tour đêm Văn Miếu - sản phẩm du lịch văn hoá độc đáo của Thủ đô. Ảnh: Hanoimoi

Để giữ chân du khách ở lại lâu hơn, Hà Nội định hướng học hỏi các mô hình du lịch đêm thành công như tại Văn Miếu hay di tích Nhà tù Hỏa Lò để phát triển các "tour đêm" trải nghiệm, kết hợp mô hình homestay và không gian sáng tạo số tại Vạn Phúc và Bát Tràng.

Đáng chú ý, Sở Khoa học và Công nghệ cũng đang đề xuất đưa nội dung làng nghề Vạn Phúc vào chương trình giáo dục địa phương, giúp các em trải nghiệm làng nghề qua công nghệ số, nuôi dưỡng tình yêu di sản và tạo ra nguồn khách du lịch học đường ổn định.

Đồng hành cùng địa phương, đại diện Bộ Công Thương cam kết hỗ trợ quy hoạch mã vùng làng nghề, chuẩn hóa dữ liệu logistics và đưa các cơ sở sản xuất lên hệ thống định danh. Đồng thời, các cơ quan chức năng sẽ tổ chức các lớp tập huấn "cầm tay chỉ việc" về kế toán số, bán hàng đa kênh, livestream thương mại điện tử và ứng dụng AI thực tế cho bà con.

Sở Khoa học và Công nghệ kỳ vọng, sự kết hợp giữa tri thức dân gian nghìn năm và hạ tầng công nghệ hiện đại chính là con đường bền vững nhất để bảo tồn di sản. Khi mỗi sản phẩm gốm Bát Tràng hay mỗi mét lụa Vạn Phúc mang một "định danh số" minh bạch và được chắp cánh bởi công nghệ, mục tiêu đạt tăng trưởng cao và đưa làng nghề trở thành trung tâm du lịch sáng tạo sẽ hoàn toàn nằm trong tầm tay.