Phát triển nông nghiệp sinh thái, tuần hoàn: Hướng đi tất yếu cho phát triển bền vững của Ninh Bình

Ninh Bình sở hữu quỹ đất và không gian sản xuất nông nghiệp quy mô lớn và rất đa dạng. (Trong ảnh: Nông dân xã Phát Diệm thu hoạch lúa Mùa 2026). Ảnh: Ngọc Linh

Áp lực đổi mới phương thức sản xuất

Tỉnh Ninh Bình sở hữu quỹ đất và không gian sản xuất nông nghiệp quy mô lớn với khoảng 148 nghìn ha đất trồng lúa, 183 nghìn ha đất trồng cây hàng năm, trên 21 nghìn ha đất trồng cây lâu năm, 37 nghìn ha đất lâm nghiệp và trên 31 nghìn ha đất nuôi trồng thủy sản. Địa hình của tỉnh hội tụ đủ 4 tiểu vùng sinh thái đặc trưng: vùng đồi núi, trung du, đồng bằng và dải ven biển.

Sự đa dạng này tạo cơ sở hình thành các vùng chuyên canh nông sản đặc thù, từ lúa đặc sản Tám xoan Hải Hậu, nếp cái hoa vàng, gạo Kim Sơn ở vùng đồng bằng ven biển; thủy hải sản ở Khu Dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng (Kim Sơn, Hải Hậu, Giao Thủy) với vùng nuôi ngao đạt chuẩn ASC; đến các loài cây dược liệu quý như: trà hoa vàng, giảo cổ lam, sâm Cúc Phương và chăn nuôi dê núi tại vùng đồi núi, đá vôi. Cùng với vị thế là trung tâm du lịch quốc tế, hạ tầng giao thông kết nối đồng bộ và sự hiện diện của các nhà máy chế biến thực phẩm lớn, Ninh Bình có đầy đủ điều kiện để phát triển nền kinh tế nông nghiệp tích hợp đa giá trị.

Dây chuyền sơ chế, chế biến ngô ngọt xuất khẩu tại Công ty Cổ phần Thực phẩm Xuất khẩu Đồng Giao, hạt nhân thúc đẩy các chuỗi liên kết giá trị nông sản khép kín của tỉnh. Ảnh: Anh Tuấn

Tuy nhiên, bức tranh sản xuất nông nghiệp của tỉnh trong nhiều năm qua vẫn bộc lộ rõ những bất cập của mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống. Việc chạy theo sản lượng với mức độ sử dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật hóa học ở mức cao khiến đất đai nhiều nơi suy giảm độ phì, nguồn nước mặt đối mặt nguy cơ ô nhiễm cục bộ. Đi cùng với đó là lượng phụ phẩm khổng lồ chưa được tái chế hiệu quả; tình trạng đốt rơm rạ sau thu hoạch gây ô nhiễm không khí và phát thải khí nhà kính; chất thải chăn nuôi tạo áp lực nặng nề lên hạ tầng môi trường làng quê. Ruộng đất còn manh mún cộng hưởng cùng xu hướng già hóa lao động nông thôn và các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, ngập úng, xâm nhập mặn, đã đặt ra yêu cầu cấp bách phải thay đổi phương thức sản xuất.

Xác định nông nghiệp trong giai đoạn mới không thể tiếp tục đo đếm đơn thuần bằng sản lượng, Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ I, nhiệm kỳ 2025- 2030 đã vạch rõ mục tiêu: phát triển nông nghiệp kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản, bảo vệ môi trường và chuyển đổi xanh, phấn đấu đến năm 2030 giá trị sản phẩm đạt từ 220 triệu đồng/ha trở lên.

Nông dân chở lúa chín trên dòng sông Ngô Đồng, mô hình kết hợp hài hòa giữa canh tác nông nghiệp sinh thái với bảo tồn cảnh quan và phát triển du lịch di sản. Ảnh: Ngọc Linh

Cơ sở để Ninh Bình hiện thực hóa mục tiêu trên xuất phát từ nền tảng sản xuất phong phú đã được bồi đắp và định hình rõ nét. Toàn tỉnh hiện có hơn 400 doanh nghiệp, 1.074 hợp tác xã, trên 120 chuỗi liên kết và hơn 1.000 sản phẩm OCOP (trong đó, có 7 sản phẩm đạt chuẩn 5 sao). Cùng với đó, nhiều mô hình nông nghiệp sinh thái gắn với du lịch đã sớm tạo dựng được thương hiệu như "Cánh đồng lúa Sắc vàng Tam Cốc", "Đầm sen Hang Múa" hay các vùng chuyên canh trà hoa vàng, dược liệu Cúc Phương. Tiềm lực này đang tiếp tục được phát huy thông qua việc nhân rộng mô hình canh tác lúa giảm phát thải, tiết kiệm nước lên trên 8.800 ha tại 21 xã (hướng tới hơn 15.000 ha vào vụ Xuân 2027) nhằm tạo tín chỉ các-bon, song song với duy trì 1.205 ha vùng nuôi ngao sinh thái Kim Đông đạt chuẩn quốc tế ASC phục vụ xuất khẩu.

Thu hoạch ngao tại xã Kim Đông - địa phương sở hữu vùng nuôi ngao sinh thái quy mô lớn đạt chứng nhận ASC. Ảnh: Nguyễn Lựu

Hiệu quả thực tế từ những mô hình tiên phong

Thực tiễn chuyển đổi tại địa phương cho thấy, các nguyên tắc sinh thái và tuần hoàn mang lại hiệu quả rõ rệt khi giải quyết tốt bài toán kinh tế song hành cùng phục hồi tài nguyên đất và nước.

Khởi nguồn từ năm 2015 với quy mô ban đầu 200 ha tại khu vực huyện Hải Hậu, Giao Thủy, Nam Trực, tỉnh Nam Định cũ, Công ty TNHH Toản Xuân từng trải qua giai đoạn sản xuất gặp nhiều bất lợi do phụ thuộc phân bón hóa học, thuốc trừ sâu phải phun trung bình 3 lần/vụ, lò sấy đốt bằng than đá phát sinh khói bụi và tình trạng đốt rơm rạ phổ biến sau thu hoạch.

Để thoát khỏi lối mòn, doanh nghiệp kiên trì tổ chức lại chuỗi sản xuất theo nguyên lý tuần hoàn triệt để: toàn bộ rơm rạ sau gặt được thu gom, ủ chế phẩm vi sinh làm phân bón hữu cơ hoàn trả lại cho đồng ruộng; vỏ trấu và mùn cám từ nhà máy xay xát được ép viên làm chất đốt sinh học thay thế than đá cho hệ thống lò sấy nông sản. Việc khép kín dòng phụ phẩm giúp chi phí vận hành giảm dần qua từng năm, đồng thời hạn chế tối đa lượng chất thải ra môi trường.

Năm 2026, doanh nghiệp đang xây dựng vùng lúa hữu cơ sinh thái tập trung tại dải bãi bồi xã Giao Minh, hướng tới đạt chứng nhận hữu cơ quốc tế USDA Organic của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ. Ông Trần Quốc Toản, đại diện doanh nghiệp, chia sẻ ngắn gọn: “Nông nghiệp xanh, tuần hoàn không chỉ bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng mà giá trị lớn nhất là phục hồi lại sinh lực cho đất và giữ môi trường sống trong lành cho chính bà con nông dân”.

Đóng gói sản phẩm Trà hoa vàng hữu cơ tại Công ty TNHH Dược liệu Vũ Gia, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về chất lượng và an toàn thực phẩm. Ảnh: Nguyễn Lựu

Ở một tiểu vùng sinh thái khác, thung lũng núi đá vôi thuộc vùng đệm Vườn quốc gia Cúc Phương ghi nhận bước đi bài bản của Công ty TNHH Dược liệu Vũ Gia với công viên trà hoa vàng quy mô 30 ha. Xuất phát từ đòi hỏi khắt khe về hoạt chất dược liệu và quyết tâm không để xảy ra tình trạng nông sản "rỗng" vi chất, đơn vị đã kiến tạo mô hình thực bì đa tầng tán mô phỏng cấu trúc rừng mưa nhiệt đới: tầng cao là cây lâm nghiệp chắn gió và điều hòa vi khí hậu; tầng trung là cây ăn quả; tầng sát mặt đất dưới bóng râm là cây chè hoa vàng bản địa.

Doanh nghiệp thay thế hoàn toàn phân bón vô cơ và thuốc trừ sâu hóa học bằng phân hữu cơ (phân bò, phân cá) kết hợp chế phẩm vi sinh để bồi dưỡng đất và duy trì hệ thiên địch tự nhiên, kiểm soát sâu bệnh hại ở ngưỡng cân bằng sinh thái. Hệ thống tưới nhỏ giọt tiết kiệm nước cũng được đưa vào vận hành để chủ động thích ứng với tình trạng khô hạn cục bộ do biến đổi khí hậu. Không dừng lại ở khâu chế biến sâu, mô hình đã trở thành điểm đến du lịch sinh thái trải nghiệm độc đáo.

Thạc sỹ Phạm Tiến Duật, Phó Giám đốc công ty, bày tỏ: "Dược liệu bắt buộc phải làm hữu cơ tuần hoàn. Canh tác thuận tự nhiên tuy kỳ công nhưng mang lại giá trị kép: sản phẩm tinh khiết, môi trường bảo tồn nguyên vẹn và mở ra không gian du lịch trải nghiệm bền vững".

Nông dân xã Khánh Trung phân loại và đóng khay rươi thương phẩm. (Ảnh : Nguyễn Lựu)

Không chỉ ở quy mô doanh nghiệp, tư duy sản xuất sinh thái còn bắt rễ sâu từ đòi hỏi thực tiễn của người nông dân ven sông Đáy tại xã Khánh Trung. Nhận thức rõ con rươi tự nhiên chỉ có thể sinh sôi trong môi trường sạch hoàn toàn, nhiều năm qua, bà con nơi đây đã chủ động liên kết, chuyển đổi khoảng 5 ha đầm bãi sang cấy lúa theo hướng hữu cơ kết hợp khai thác rươi và thủy sản bản địa. Việc tuân thủ quy trình canh tác thuận tự nhiên, nói không với hóa chất, bón phân ủ mục và điều tiết nước thủy triều lưu thông liên tục, vừa phục hồi hệ sinh thái bãi bồi, vừa mang lại nguồn thu nhập vượt trội cho nông dân.

Điển hình như gia đình ông Phạm Văn Xuyền (xóm 11), với 2 ha đầm bãi được kiên trì cải tạo suốt 15 năm, mỗi năm thu hoạch từ 1,5 đến 2 tấn rươi, cho lợi nhuận khoảng 500 triệu đồng. Ông Xuyền chia sẻ: "Con rươi là chỉ thị sinh học rất khắt khe, chỉ cần đất hoặc nước nhiễm thuốc bảo vệ thực vật là coi như mất trắng. Cấy một vụ lúa hữu cơ kết hợp bón trấu ủ mục không chỉ cho hạt gạo sạch mà cốt lõi là bồi đắp tầng mùn thức ăn để giữ rươi ở lại và kích hoạt tôm, cá đồng tự nhiên sinh sôi trở lại".

Đồng bộ giải pháp, tạo đòn bẩy nhân rộng mô hình

Để các mô hình điểm như Toản Xuân hay Vũ Gia có thể lan tỏa thành phong trào rộng khắp và định hình vùng sản xuất quy mô lớn, việc tháo gỡ các nút thắt về cơ chế, chính sách và kỹ thuật đòi hỏi sự vào cuộc trách nhiệm của các cơ quan quản lý và giới khoa học.

Về phía cơ quan quản lý địa phương, ông Nguyễn Sinh Tiến, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, cho biết: "Ninh Bình sau khi hợp nhất có lợi thế rất lớn với 4 tiểu vùng sinh thái đặc trưng. Thời gian tới, ngành sẽ rà soát lại toàn bộ hệ thống cơ chế, chính sách của Trung ương và của tỉnh để tham mưu hoàn thiện khung hỗ trợ đủ hấp dẫn. Trên cơ sở Quy hoạch tỉnh, ngành sẽ khoanh định các vùng sản xuất tập trung theo từng sản phẩm thế mạnh, đẩy mạnh chuyển đổi số, nhân rộng chuỗi liên kết tuần hoàn và phát triển sản phẩm OCOP bản địa. Đặc biệt, tỉnh sẽ tập trung phát huy thế mạnh nông nghiệp đa giá trị, gắn chặt sản xuất nông nghiệp với du lịch trải nghiệm".

Bàn về rào cản quy mô, ông Triệu Thanh Quang, Trưởng phòng Chiến lược chính sách phát triển bền vững (Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững), nhấn mạnh kinh tế tuần hoàn ở nông thôn thực chất rất mộc mạc và gắn liền với thói quen tiết kiệm của người dân. Do đó, Nhà nước cần đóng vai trò bảo chứng chất lượng, hoàn thiện tiêu chuẩn minh bạch nguồn gốc và ban hành các gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ, hộ nông dân trong giai đoạn đầu chuyển đổi từ phương thức truyền thống sang hữu cơ.

Phân loại, đóng gói ngao phục vụ thị trường nội địa và xuất khẩu. Ảnh: Nguyễn Lựu

Từ góc độ kinh tế đa giá trị, TS Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam, khẳng định phát triển nông nghiệp hữu cơ tại Ninh Bình chính là giải pháp bảo vệ cảnh quan tự nhiên hiệu quả nhất. Khi gắn nông nghiệp với du lịch trải nghiệm, nguồn thu dịch vụ có thể ngang bằng hoặc vượt cả giá trị nông sản thuần túy. Vì vậy, tỉnh cần quy hoạch tập trung theo từng vùng sản xuất lớn để cùng kiểm soát quy trình và cấp chứng nhận đồng loạt, giúp giảm tối đa chi phí đầu vào.

Đồng tình với định hướng này, PGS,TS Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam (PHANO), lưu ý nông nghiệp sinh thái Ninh Bình cần tích hợp bản sắc văn hóa ẩm thực đặc trưng để phục vụ du khách, đồng thời Nhà nước cần đẩy mạnh đầu tư dịch vụ công về kiểm định, truy xuất nguồn gốc và đo đếm các chỉ số giảm phát thải.

Đối với vùng duyên hải, PGS,TS Nguyễn Hữu Dũng, Chủ tịch Hiệp hội Nuôi biển Việt Nam (VSA), khuyến nghị nguyên tắc "nuôi nước trước nuôi cá": phát triển nuôi biển và thủy sản ven bờ bắt buộc phải kiểm soát nguồn nước trong sạch, ổn định hệ sinh thái, kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng cơ học trước mắt.

Phát triển nông nghiệp sinh thái, xanh, tuần hoàn là một quá trình chuyển đổi tổng thể từ tư duy, hạ tầng sản xuất đến tổ chức chuỗi giá trị và thị trường. Với những tiền đề thực tiễn sẵn có, định hướng quy hoạch theo từng tiểu vùng sinh thái và sự tham gia chủ động của các thành phần kinh tế, nông nghiệp Ninh Bình đang từng bước chuyển dịch theo chiều sâu, khẳng định vai trò là trụ đỡ kinh tế vững chắc gắn liền với mục tiêu bảo vệ môi trường và xây dựng nông thôn mới phát triển bền vững.