Phế cầu khuẩn - 'sát thủ thầm lặng' dễ gây biến chứng nặng ở trẻ nhỏ và người già

Việt Nam nằm trong nhóm 15 quốc gia có tỷ lệ mắc viêm phổi trẻ em cao nhất, khiến gánh nặng bệnh tật và tử vong luôn ở mức đáng lo ngại…

Phế cầu khuẩn nguy hiểm nhưng dễ bị xem nhẹ

Theo BS Trương Hữu Khanh - nguyên Trưởng khoa Nhiễm Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TPHCM), phế cầu khuẩn là vi khuẩn thường trú ở vùng mũi họng và có thể tồn tại trong cơ thể người lành mang trùng mà không gây biểu hiện rõ ràng.

Tuy nhiên, khi gặp điều kiện thuận lợi như sức đề kháng suy giảm, nhiễm virus hô hấp hoặc có bệnh nền, vi khuẩn này có thể tấn công mạnh và gây bệnh nặng.

"Phế cầu khuẩn là một trong những tác nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết và nhiều bệnh lý nguy hiểm khác ở trẻ nhỏ (có trường hợp trẻ vừa viêm phổi vừa viêm màng não do phế cầu khuẩn), người cao tuổi cũng như người có bệnh nền"- BS Khanh nói.

BS Trương Hữu Khanh - nguyên Trưởng khoa Nhiễm Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TPHCM) cho hay, phế cầu khuẩn là vi khuẩn thường trú ở vùng mũi họng và có thể tồn tại trong cơ thể người lành mang trùng mà không gây biểu hiện rõ ràng.

BS Khanh cho biết, di chứng do phế cầu khuẩn không hiếm gặp, chiếm khoảng chừng 30% trong số ca bệnh, mức độ nặng nhẹ khác nhau. Đáng lo ngại hơn, phế cầu khuẩn hiện đang nằm trong top 4 mầm bệnh nguy hiểm nhất góp phần làm gia tăng gánh nặng tử vong do kháng kháng sinh trên toàn thế giới.

Ước tính mỗi năm có khoảng 600.000 ca tử vong liên quan đến phế cầu khuẩn kháng kháng sinh, trong đó khoảng 125.000 ca tử vong là hậu quả trực tiếp do tác nhân này.

Tuy nhiên có một thực trạng được BS Khanh chỉ ra là nhiều phụ huynh hiện vẫn chưa hiểu đầy đủ về mức độ nguy hiểm của loại vi khuẩn này, trong khi bệnh có thể để lại di chứng nặng nề hoặc đe dọa tính mạng nếu không được phòng ngừa chủ động bằng vắc xin.

Các di chứng có thể kéo dài suốt đời như giảm thính lực, chậm phát triển trí tuệ, tổn thương thần kinh hoặc các vấn đề hô hấp mạn tính.

Trẻ nhỏ, người già và người có bệnh nền dễ trở nặng

Theo chuyên gia, phế cầu khuẩn có thể gây bệnh ở mọi lứa tuổi nhưng nguy cơ nặng cao hơn ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền.

BS Trương Hữu Khanh cho biết trẻ nhỏ rất dễ bị lây nhiễm từ người thân trong gia đình, đặc biệt khi có anh chị đi học hoặc người lớn tiếp xúc gần.

Một trong những vấn đề khiến phế cầu khuẩn khó kiểm soát là nhiều người lành mang vi khuẩn trong vùng hầu họng nhưng không có triệu chứng, có thể lây cho trẻ qua giọt bắn hô hấp tiết ra khi hắt hơi, trò chuyện hoặc tiếp xúc gần.

Các đối tượng có bệnh nền là nhóm đặc biệt nguy cơ. Theo BS Khanh, trẻ bị hen suyễn, tim bẩm sinh, suy giảm miễn dịch hoặc hay mắc bệnh hô hấp sẽ dễ diễn tiến nặng hơn.

Ngoài ra, phế cầu khuẩn thường xuất hiện sau các đợt nhiễm virus hô hấp. Chuyên gia cho biết trẻ nhiễm RSV, cúm hay adenovirus rất dễ bị bội nhiễm phế cầu khuẩn do đường hô hấp đã suy yếu. Điều này khiến gánh nặng bệnh tật do phế cầu khuẩn càng nghiêm trọng hơn, nhất là vào thời điểm giao mùa khi các bệnh virus gia tăng.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh, không phải cứ tiếp xúc với phế cầu khuẩn là sẽ mắc bệnh ngay, bởi còn phụ thuộc độc lực của vi khuẩn và sức đề kháng của từng người. Tuy nhiên, khi cơ thể suy yếu hoặc mắc thêm bệnh virus, nguy cơ phát bệnh sẽ tăng cao.

Không chủ quan với các dấu hiệu hô hấp ở trẻ

Hiện thế giới đã ghi nhận hơn 100 tuýp huyết thanh phế cầu khuẩn, trong đó một số tuýp có thể gây ra bệnh lý nhiễm trùng xâm lấn ở trẻ em.

Sự biến đổi và lưu hành liên tục của các tuýp này đòi hỏi các chiến lược phòng ngừa phải được cập nhật thường xuyên dựa trên tình hình dịch tễ thực tế, từ bao phủ 7 tuýp lên 13, 14, 15 và hiện nay là 20 tuýp.

BS Trương Hữu Khanh khuyến cáo phụ huynh cần đặc biệt chú ý khi trẻ có biểu hiện sốt cao, ho nhiều, khó thở, bỏ bú, li bì hoặc đau tai kéo dài. Đây có thể là dấu hiệu bệnh hô hấp do phế cầu khuẩn gây ra.

Đặc biệt, với những trẻ vừa mắc cúm, RSV hoặc các bệnh virus hô hấp khác mà tình trạng không cải thiện hoặc nặng hơn, cần nghĩ đến nguy cơ bội nhiễm phế cầu khuẩn.

Theo Tổ chức Y tế thế giới, phế cầu khuẩn gây ra khoảng 1,6 triệu ca tử vong mỗi năm; trong đó trẻ dưới 5 tuổi chiếm khoảng 1 triệu ca. Vi khuẩn này có thể gây ra nhiều bệnh lý nguy hiểm như viêm phổi, viêm tai giữa và đặc biệt là các bệnh nhiễm trùng xâm lấn như viêm màng não hay nhiễm khuẩn huyết...

Phòng bệnh thế nào?

Trước sự tiến hóa phức tạp của phế cầu khuẩn và tình trạng kháng kháng sinh ngày càng nghiêm trọng, chuyên gia cho rằng phòng ngừa chủ động là biện pháp chiến lược hàng đầu. Điều này cũng phù hợp với định hướng của Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị về chuyển trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh.

Theo chuyên gia, điều quan trọng nhất vẫn là nâng cao nhận thức cộng đồng về mức độ nguy hiểm của phế cầu khuẩn. Bởi nhiều phụ huynh chỉ thực sự lo lắng khi trẻ đã mắc biến chứng nặng như viêm màng não hay nhiễm khuẩn huyết.

"Phế cầu khuẩn không đơn giản đâu", BS Trương Hữu Khanh nhấn mạnh khi nói về loại vi khuẩn có thể âm thầm tồn tại nhưng gây hậu quả rất nghiêm trọng nếu không được phòng ngừa đúng cách.

Chính vì vậy, thay vì chờ bệnh xảy ra mới điều trị, các chuyên gia khuyến cáo cần chủ động phòng ngừa sớm bằng vắc xin để bảo vệ trẻ em trước "sát thủ thầm lặng" mang tên phế cầu khuẩn.

Ngoài tiêm vắc xin đầy đủ, phụ huynh cần giữ vệ sinh hô hấp cho trẻ, hạn chế để người lớn hôn trẻ nhỏ, đeo khẩu trang khi có bệnh đường hô hấp và chủ động điều trị sớm các bệnh virus theo mùa.

Hiện Bộ Y tế đã cấp phép 5 loại vắc xin phòng phế cầu khuẩn với các công nghệ và phạm vi bảo vệ khác nhau. Trong đó, 4 loại sử dụng công nghệ cộng hợp (conjugate), giúp tạo trí nhớ miễn dịch bền vững, hiệu quả.

BS Trương Hữu Khanh cho biết đa số các nước trên thế giới đã đưa vắc xin phế cầu khuẩn vào chương trình tiêm chủng mở rộng từ nhiều năm nay.

Theo ông, việc đưa vắc xin vào tiêm chủng mở rộng mang lại lợi ích rõ rệt cho cộng đồng, nhưng cũng cần nguồn lực tài chính rất lớn để triển khai bền vững.

Chuyên gia lưu ý, phụ huynh nên chủ động trao đổi với bác sĩ nhi khoa để được tư vấn biện pháp phòng ngừa phù hợp càng sớm càng tốt, bởi nguy cơ mắc bệnh có thể đến bất cứ lúc nào, đặc biệt trong bối cảnh kháng thuốc kháng sinh ngày càng phức tạp.