Phía sau các vựa phế liệu tại Hà Nội: Biến rác thành tiền nhưng không thể bắt cộng đồng trả phí ô nhiễm

Dưới góc độ kinh tế môi trường, đây còn là bước cần thiết để chuẩn hóa một mắt xích quan trọng của kinh tế tuần hoàn, bảo đảm giá trị thu được từ phế liệu không được tạo ra bằng cách chuyển chi phí môi trường sang cộng đồng.

UBND TP.Hà Nội vừa yêu cầu các xã, phường tổ chức rà soát, thống kê toàn bộ cơ sở thu gom, sơ chế, tái chế phế liệu trên địa bàn; kiểm tra việc chấp hành các quy định pháp luật về đất đai, xây dựng, bảo vệ môi trường, phòng cháy chữa cháy và các quy định liên quan.

Hà Nội yêu cầu các địa phương quản lý chặt hơn nữa các cơ sở tái chế rác.

Theo yêu cầu của thành phố, những cơ sở không bảo đảm điều kiện hoạt động phải được xử lý nghiêm; trường hợp cần thiết phải đình chỉ hoạt động hoặc di dời khỏi khu dân cư. Các địa phương đồng thời phải tăng cường kiểm tra, giám sát, không để hình thành các điểm tập kết, thu gom phế liệu tự phát gây ô nhiễm môi trường và mất an toàn.

Động thái này cho thấy vấn đề quản lý phế liệu tại đô thị cần được nhìn rộng hơn câu chuyện vệ sinh môi trường đơn thuần.

Phế liệu có giá trị, nhưng ô nhiễm cũng có chi phí

Trong nền kinh tế tuần hoàn, thu gom và tái chế có vai trò đặc biệt quan trọng. Giấy, nhựa, kim loại và nhiều loại vật liệu sau sử dụng nếu được phân loại, thu hồi đúng cách có thể quay trở lại chu trình sản xuất, giúp giảm nhu cầu sử dụng nguyên liệu nguyên sinh và hạn chế lượng chất thải phải xử lý cuối cùng.

Theo nghĩa đó, những người thu gom phế liệu, điểm tập kết và cơ sở tái chế đang tham gia vào một chuỗi tạo ra giá trị kinh tế từ chất thải.

Tuy nhiên, vấn đề xuất hiện khi lợi ích kinh tế từ hoạt động này được giữ lại cho một số chủ thể, trong khi chi phí môi trường lại được chuyển sang cộng đồng.

Một cơ sở thu gom phế liệu có thể tiết giảm chi phí bằng cách hoạt động trên mặt bằng không phù hợp, không đầu tư đầy đủ hệ thống phòng cháy chữa cháy, không có giải pháp kiểm soát nước thải, khí thải hay chất thải phát sinh. Chi phí kinh doanh của cơ sở nhờ đó thấp hơn, nhưng xã hội lại phải gánh những rủi ro về cháy nổ, ô nhiễm, suy giảm chất lượng môi trường sống và chi phí khắc phục hậu quả.

Trong kinh tế môi trường, đây chính là biểu hiện của ngoại ứng tiêu cực.

Vì vậy, yêu cầu rà soát toàn bộ các cơ sở không nên được hiểu đơn giản là “siết” hoạt động thu mua phế liệu. Điều quan trọng hơn là đưa các chi phí môi trường trở lại đúng chủ thể phát sinh chúng.

Cơ sở nào hưởng lợi từ hoạt động thu gom, sơ chế và tái chế thì phải chịu đầy đủ chi phí để hoạt động đó đáp ứng yêu cầu về môi trường, đất đai, xây dựng và an toàn.

Khi nguyên tắc này được thực hiện, thị trường phế liệu mới có thể cạnh tranh công bằng. Một doanh nghiệp đầu tư công nghệ xử lý, mặt bằng, phòng cháy chữa cháy và quản lý môi trường không thể tiếp tục phải cạnh tranh với những cơ sở giảm giá thành bằng cách bỏ qua các chi phí tuân thủ.

Chuẩn hóa chuỗi phế liệu để phục vụ kinh tế tuần hoàn

Bài toán đặt ra với Hà Nội vì vậy không chỉ là đóng cửa bao nhiêu cơ sở vi phạm, mà còn phải trả lời câu hỏi: sau đợt rà soát, dòng phế liệu của thành phố sẽ đi đâu?

Nếu chỉ xử lý các điểm thu gom nhỏ lẻ nhưng không tổ chức lại mạng lưới thu gom, tập kết, sơ chế và tái chế, hoạt động này có thể dịch chuyển từ địa điểm này sang địa điểm khác hoặc tiếp tục tồn tại dưới hình thức phi chính thức.

Trong khi đó, lượng vật liệu có khả năng tái chế phát sinh mỗi ngày vẫn cần được thu hồi.

Đặc biệt, cần phân biệt rõ phế liệu có khả năng tái sử dụng, tái chế với các loại chất thải thông thường và chất thải có yếu tố nguy hại. Không phải cứ một loại vật liệu có thể bán được thì đương nhiên được phép thu gom, tập kết và xử lý theo cùng một cách.

Đợt rà soát lần này vì thế cũng là cơ hội để Hà Nội xây dựng dữ liệu về khu vực thu gom và tái chế phế liệu: có bao nhiêu cơ sở đang hoạt động, nằm ở đâu, thu gom loại vật liệu nào, quy mô bao nhiêu, chuyển cho đơn vị nào và cơ sở cuối cùng thực hiện tái chế ở đâu.

Khi dòng vật liệu được nhận diện rõ, quản lý chất thải mới có thể tiến gần hơn tới quản lý tài nguyên.

Đây cũng là nền tảng để kết nối khu vực thu gom phế liệu với việc phân loại chất thải tại nguồn, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và các doanh nghiệp tái chế chính thức.

Về dài hạn, mục tiêu không nên là loại bỏ hoạt động thu gom phế liệu – một mắt xích vốn có giá trị đối với việc thu hồi tài nguyên – mà là chuyển hoạt động này từ nhỏ lẻ, tự phát, tiềm ẩn ô nhiễm sang một chuỗi thu gom và tái chế được kiểm soát, minh bạch và đáp ứng yêu cầu môi trường.

Kinh tế tuần hoàn chỉ thực sự có ý nghĩa khi giá trị của vật liệu được giữ lại trong nền kinh tế mà không tạo thêm gánh nặng cho môi trường.

Bởi vậy, việc Hà Nội rà soát toàn bộ cơ sở thu gom, sơ chế và tái chế phế liệu cần được coi là bước khởi đầu cho một yêu cầu lớn hơn: chuẩn hóa thị trường phế liệu để biến chất thải thành tài nguyên, nhưng không biến cộng đồng thành nơi gánh chi phí cho quá trình tái chế.